II. Hasan Camii

Fas'ın Kazablanka kentinde, Atlas Okyanusu kıyısında konumlanan II. Hasan Camii, İslam dünyasının ve dünyanın en büyük dini yapılarından biridir. Geleneksel Mağribi mimarisi ile modern mühendislik teknolojilerini harmanlayan yapı, 1993 yılında inşası tamamlanarak ibadete açılmıştır.^【1】 Fas Kralı II. Hasan'ın "Tanrı'nın tahtının su üzerinde olduğu" inancına atıfla denizin üzerine inşa ettirdiği eser, inananların okyanusu ve gökyüzünü izleyerek ibadet edebilmesi amacıyla tasarlanmıştır.^【2】 Başkent Rabat'ta bulunan ve Muvahhidler döneminden kalma tamamlanmamış tarihi Hassan Camisi ile isim benzerliği taşısa da bu iki yapı farklı mimari dönemleri ve amaçları temsil eden birbirinden bağımsız eserlerdir.

Tarihçesi ve İnşa Süreci

Kral II. Hasan'ın Kazablanka'ya kalıcı bir anıt kazandırma hedefiyle duyurduğu projenin tasarımı, Fransız mimar Michel Pinseau tarafından yapılmıştır. Caminin inşasına Bouygues inşaat grubu tarafından başlanmış; deniz doldurularak elde edilen ve o dönemki eski sakinlerine herhangi bir tazminat ödenmeden kamulaştırılan bir bölge üzerine kurulmuştur.^【3】

Kralın 1989'daki 60. doğum gününe yetiştirilmesi planlanan proje, boyutlarının büyüklüğü sebebiyle gecikmiş ve 30 Ağustos 1993 tarihinde resmi olarak ibadete açılabilmiştir. İnşaatı hızlandırmak ve projeyi tamamlamak için 1.400 kişi gündüz, 1.000 kişi gece olmak üzere binlerce işçi vardiyalı sistemle çalıştırılmıştır.^【4】 Yaklaşık 800 milyon dolara mal olduğu tahmin edilen bu devasa projenin finansmanı, halka açık abonelik sistemiyle toplanan bağışlarla karşılanmış; ülkede toplanan bu yüksek meblağ para arzını geçici olarak azaltarak enflasyonun düşmesine neden olmuştur.^【5】

Mimari Özellikleri ve Tasarımı

Dikdörtgen zemin planına sahip olan yapı, 200 metre uzunluğunda ve 100 metre genişliğindedir. İspanya'daki Elhamra Sarayı ve Kurtuba (Mezquita) Camii'ni andıran güçlü Mağribi ve Endülüs mimari unsurlarını barındıran yapıda, at nalı kemerler hem dış cephelerde hem de iç mekânda yoğun olarak kullanılmıştır. Kıble duvarı, cemaat saflarının olabildiğince geniş tutulabilmesi için neflere dik konumlandırılmış; ana orta nef 40 metre, yan nefler ise 27 metre yüksekliğinde inşa edilmiştir.^【6】

Camii Minaresi (Anadolu Ajansı)

Minare

Caminin minaresi, 200 ila 210 metre arasındaki yüksekliğiyle dünyanın en uzun minareleri arasında yer almaktadır.^【7】 Geleneksel dairesel formun aksine kare planlı olarak tasarlanan minare, yükseldikçe turkuaz maviye dönüşen yeşil çinilerle kaplanmış ve tepesinden geceleri Mekke yönünü işaret eden bir lazer ışını yansıtılarak inananlara yol göstermesi amaçlanmıştır.

İç Mekân ve Teknolojik Donanımlar

Zeminin bir kısmı, ibadet edenlerin okyanus sularını görebilmesi için camdan yapılmış olup bu özel alan yalnızca kraliyetin kullanımına ayrılmıştır. Yapının 60 metre yüksekliğindeki 3.400 metrekarelik alanı örten 1.100 tonluk çatısı, otomatik kayar bir mekanizmaya sahiptir ve özel durumlarda beş dakika içinde açılarak iç mekânı gökyüzüyle bütünleştirebilmektedir.^【8】 Bina, depreme dayanıklı tasarlanmış, alttan ısıtmalı zemin ve elektrikli kapı sistemleriyle donatılmıştır.

Malzeme Kullanımı ve Zanaatkârlık

Yapıda kullanılan malzemelerin tamamına yakını Fas'ın kendi doğal kaynaklarından temin edilmiştir; mermerler Agadir'den, sedir ağaçları Orta Atlas bölgesinden, granitler ise Tafraoute'den sağlanmıştır. Yalnızca beyaz granit sütunlar ile cam avizeler Venedik yakınlarındaki Murano'dan ithal edilmiştir.

Fas'ın farklı bölgelerinden gelen 6.000'i aşkın zanaatkâr, yerel malzemeleri kullanarak yapıyı süsleyen desenleri ve oymaları el işçiliğiyle üretmiş; sadece taş oymacılığının tamamlanması 13 yıl sürmüştür. Çatıda, geleneksel seramik karolara göre yüzde 35 daha hafif olan dökme alüminyum kiremitler tercih edilmiş; iç mekânda ise sekiz köşeli yıldızların işlendiği kalem işi ahşap tavanlar, geometrik desenli seramik kaplamalar ve mermer çeşmeler kullanılarak estetik bir bütünlük sağlanmıştır.^【9】

Camii Avlusu(Anadolu Ajansı)

Kapasite ve Külliye Yapıları

II. Hasan Camii, iç mekânda 25.000, dış avlusunda ise 80.000 olmak üzere toplam 105.000 kişinin aynı anda ibadet edebileceği devasa bir kapasiteye sahiptir.^【10】 Ana ibadet alanının her iki yanında kadınlara özel olarak tasarlanmış, koyu ahşap oymalı asma katlar yer alırken; alt katta şadırvanlar ve Türk usulü hamamlar bulunmaktadır. Caminin çevresinde 2. Hasan Camii Müzesi, medrese, kütüphane, Fas tarihi müzesi ve konferans salonları mevcuttur; ayrıca yapı namaz vakitleri haricinde turistlerin de ziyaretine açıktır.

Restorasyon Çalışmaları

Cami platformunun Atlantik Okyanusu suları içerisinde yer alması sebebiyle tuzlu suyun gözenekli betona nüfuz etmesi, zamanla inşaat demiri donatılarının paslanmasına, çeliğin genleşmesine ve betonda korozyona bağlı çatlakların oluşmasına neden olmuştur. Bu durumu gidermek amacıyla 2005 yılı Nisan ayında başlayan ve üç yıl süren kapsamlı restorasyon projesinde, yüksek kaliteli beton ve paslanmaz çelik kullanılarak yapının yapısal ömrünün en az 100 yıl uzatılması hedeflenmiştir.^【11】

Rabat'taki Tarihi Hassan Camisi ile İsim Benzerliği

Kazablanka'daki II. Hasan Camii, başkent Rabat'ta yer alan ve Muvahhidler döneminde 1196 yılında inşasına başlanıp 1199'da Emir'in ölümü üzerine yarım kalan tarihi "Hassan Camisi" (Hassan Kulesi) ile karıştırılabilmektedir.^【12】 Arkeolojik planlara göre 185 metre uzunluğunda olan bu tarihi caminin "Hassan Kulesi" olarak bilinen minaresi 44 metrede kalmıştır ve Kazablanka'daki modern camiden tamamen bağımsız, akademik çalışmalara ve kazılara konu olan tarihi bir kalıntıdır.^【13】