İki Kere Özel Öğrenci

İki kere özel öğrenci, özel yetenekli olmakla birlikte en az bir alanda yetersizliği de bulunan öğrencidir. Bu öğrenciler bir ya da daha fazla alanda yüksek başarı veya yaratıcı üretkenlik potansiyeli gösterirken bir ya da daha fazla yetersizlik de sergiler; bilişsel, sosyal ve duygusal özellikleri bakımından birbirinden oldukça farklıdır.^【1】

^{İki Kere Özel Öğrenciyi Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Uluslararası alanyazında twice exceptional (2E) terimiyle anılan bu grup için Türkçede "iki kere özel" (2Ö) ve "iki kere farklı" (İKF) terimleri kullanılır. Türkçe alanyazında daha çok "iki kere farklı" ifadesi kullanılmış; özel yetenek ve özel eğitim alanlarını etiketleyici olmayan bütüncül bir ifadeyle karşıladığı gerekçesiyle "iki kere özel" teriminin kullanılması önerilmiştir.^【2】

Özel yeteneğe eşlik edebilen durumlar arasında özel öğrenme güçlüğü, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), otizm spektrum bozukluğu (OSB), sosyal-duygusal gelişim bozukluğu ile dil ve konuşma bozukluğu yer alır.

Kavram, ABD'deki Engelli Bireyler Eğitim Yasası'nda (IDEA) tanımlanan yetersizliklerden zihinsel yetersizlik dışındakilerin özel yetenekle bir arada bulunabileceğini ifade eder. Bu birliktelikler arasında en çok araştırılanlar öğrenme güçlüğü, DEHB ve OSB'dir. Kavram en çok öğrenme güçlüğü olan özel yetenekli öğrencileri çağrıştırır.

İki kere özel öğrencilere yönelik çalışmalar 1970'lerin sonunda başlamıştır.^【3】 Öğrenme güçlüğü olan özel yetenekliler kavramı ilk kez 1977'de June Maker tarafından ortaya atılmıştır.^【4】 Bu dönemde ABD'de yayımlanan Providing Programs for the Gifted Handicapped (Özel Yetenekli Engelli Bireylere Program Sağlama) kitabı, kavramın ilk kez kullanıldığı yayın olarak kabul edilir.^【3】

1975 tarihli ABD Tüm Özel Gereksinimli Çocuklar İçin Eğitim Yasası bu çocukların varlığına dolaylı olarak değinmiş, bu gruba yönelik ilk saha çalışmaları ise 1981'de Johns Hopkins Üniversitesi tarafından gerçekleştirilmiştir. 2004'te ABD'de çıkarılan IDEA'da, kavram doğrudan kullanılmamakla birlikte özel yetenekli öğrencilerin çeşitli engel ve güçlüklerden kaynaklanan öğrenme sorunları yaşayabileceği belirtilmiştir.^【5】

^{İki Kere Özel Öğrenciyi Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Alanyazında dual exceptional, gifted handicapped ve gifted students with learning difficulties gibi farklı terimler kullanılmış; Ulusal 2Ö Uygulama Topluluğu (2eCoP) twice exceptional (2E) terimi üzerinde uzlaşmıştır. 2014'te kurulan bu topluluk kavramı, özel yetenek tanısı alan ve aynı zamanda bir ya da birden fazla alanda yetersizlik gösteren ya da güçlük yaşayan bireyler olarak tanımlamıştır.^【5】

İki kere özel öğrenciler bir veya daha fazla alanda üstün yetenek, bir veya daha fazla akademik alanda ise öğrenme güçlüğü gösterir; güçlü yönleri özel yeteneğe, zayıf yönleri ise öğrenme güçlüğüne bağlanır.

Zengin kelime bilgisi, gelişmiş üst düzey düşünme becerileri ve mizah bu öğrencilerin güçlü yönleri arasında sayılırken; tutarsız akademik performans, planlama becerilerinde sınırlılıklar ve sınırlı sosyal beceriler zayıf yönleri arasındadır.

Öğrenme güçlüğü olan özel yetenekli öğrencilerle yapılan bir araştırmada bu öğrencilerin fonolojik farkındalık ve hızlı isimlendirmede zayıf, kısa süreli bellek, çalışma belleği ve dil becerilerinde ise güçlü oldukları bulunmuş; güçlü becerilerin bilişsel eksikliği telafi etmesinin okuryazarlık güçlüklerini maskelediği görülmüştür.^【6】

Bu öğrenciler, akademik alanlarda en çok yanlış anlaşılan ve yetersiz hizmet alan öğrenciler arasındadır; sınıfta hayalperest ya da etkinliklere katılmayan öğrenciler olarak algılanabilirler. Türkiye'de yapılan çalışmalarda iki kere özel öğrencilerin akademik performanslarında tutarsızlıklar gözlenmiş ve bu öğrencilerin güçlü yönlerini zayıf yönlerini telafi etmek için kullandıkları belirlenmiştir.^【7】

Aynı çalışmalarda düşük motivasyon ve okula yönelik olumsuz tutum^【8】 ile davranış problemleri de gözlenmiştir.^【9】Yetenekleri ve öğrenme farklılıkları fark edilmeyen öğrencilerde korku ve tedirginlik duyguları yaygındır. Özel yetenekli olarak tanımlandıktan sonra ise mükemmeliyetçilik gibi sorunlar ortaya çıkabilir.

İki kere özel öğrencilerde özel yetenek ile yetersizlik birbirini maskeleyebilir. DEHB gibi yetersizlikler özel yeteneği gizleyebilir. Yetersizlikler, tanılamanın alana özgü puanlar yerine bileşik puanlarla yapıldığı durumlarda güçlü yönlerin görünmesini sınırlayabilir. Güçlü yönler ise özellikle ilk sınıflarda yetersizliği telafi ederek uygun düzenlemelerin ve müdahalelerin erken başlatılmasını engelleyebilir.

Öğrenme güçlüğü olan özel yetenekli öğrenciler genellikle üç grupta ele alınır. Birinci grup, özel yetenekli tanısı alan ancak öğrenme güçlüğü de bulunan öğrencilerdir; bu öğrencilerde özel yetenek güçlükleri maskeler. İkinci grup, öğrenme güçlüğü tanısı alan ancak güçlükleri potansiyellerini maskelediği için özel yetenekleri belirlenemeyen öğrencilerdir. Üçüncü grup ise özel yetenek ile öğrenme güçlüğünün birbirini maskelemesi nedeniyle hiçbir tanı almayan öğrencilerdir.^【10】

İkinci gruptaki öğrenciler özel eğitime yönlendirilir ancak özel yeteneklerinin geliştirilmesi için destek alamaz. Üçüncü gruptaki öğrenciler ise herhangi bir değerlendirmeye alınmadığından zekâ düzeyleri ile performansları arasındaki fark belirlenemez.

Ortalama başarı gösterdikleri için öğrenme güçlüğü fark edilmeyen öğrenciler hak ettikleri tanıyı ve ihtiyaç duydukları yardımı hiç alamama riski taşır. Öğrenme güçlüğü tanısı alan öğrenciler ise bütün dikkat öğrenme güçlüğüne odaklandığı için özel yeteneklerini tamamen kaybetme riskiyle karşı karşıyadır.

İki kere özel öğrencilerin tanılanması eğitimciler ve araştırmacılar için güç bir süreçtir; bu öğrenciler yanlış tanılanma ve ihtiyaç duydukları programlardan yararlanamama riski altındadır. Tanılamanın tek bir doğru yolu yoktur. Net tanı ölçütlerinin ve yeterli standart değerlendirme araçlarının bulunmaması süreci zorlaştırmaktadır.

^{İki Kere Özel Öğrenciyi Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Tanılamada olağanüstü yetenek kanıtı, yetenek ile başarı arasındaki tutarsızlık ve bir işlemleme yetersizliği olmak üzere üç faktör öne çıkar.

Değerlendirmede zekâ testlerinin yanı sıra başarı testleri, müfredata dayalı değerlendirmeler ve portfolyo incelemeleri gibi araçların birlikte kullanılması önerilir; formal ve informal değerlendirmeye dayalı çoklu bir yaklaşımın daha doğru bilgi vereceği kabul edilir.^【11】

Bu öğrencilerin yalnızca zekâ testiyle değerlendirilmesi yeterli değildir. Puanların ortalamasının alınması öğrencinin hem güçlü hem de zayıf yönlerini maskeleyebilir. Öğrenme güçlüğü olan özel yetenekli öğrencilerin zekâ testlerinin alt alanlarından özellikle işlemleme hızı ve bellek endeksinde diğer alanlara göre belirgin biçimde düşük puan aldıkları tespit edilmiştir.^【12】

Müdahaleye tepki modeli de bu öğrencilerin tanılanmasında önerilen yaklaşımlar arasındadır. Başarı ile zekâ düzeyi arasındaki tutarsızlığın ortaya çıkması uzun zaman aldığından bu model başarısızlık için beklemeyi ortadan kaldırır; taramalarda beklenen hızda öğrenmeyen öğrenciler kademeli olarak daha yoğun öğretime, müdahaleye yanıt vermediklerinde ise değerlendirmeye yönlendirilir.

Standart bir tanılama süreci bulunmadığı için farklı modellerin birleştirilmesi önerilmektedir. Tanılamaya sınıf düzeyinin üstündeki tarama araçlarının da dahil edilmesi ve tanılamanın öğrencinin güçlü ve zayıf yönlerini aynı anda inceleyen entegre ve bireye odaklı bir süreç olarak ele alınması önerilir.

İki kere özel öğrenciler, yeteneklerini ve güçlüklerini aynı anda destekleyen iki kat farklılaştırılmış bir müfredatla daha iyi sonuçlar elde edebilir. Öğretimin karmaşık materyaller, yaratıcı problem çözme etkinlikleri ve probleme dayalı öğrenme bir araya getirilerek farklılaştırılması, öğrencilerin ilgi alanlarından yararlanılarak motivasyonlarının artırılması ve güçlü yönlerine odaklanarak içeriğe ileri düzeyde erişmelerinin sağlanması önerilir.

Bu öğrencilerin eğitiminde güçlü yönlerinin keşfedilmesi, müfredatın sıkıştırılması, ilgi alanlarına dayalı bağımsız projelere imkân tanınması, sosyo-duyuşsal gelişimlerini desteklemek için danışmanlık etkinliklerinin planlanması ve Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı (BEP) hazırlanması önerilen uygulamalar arasındadır. Akranlar, aile ve öğretmenlerden alınan destek bu öğrencilerin gelişimine katkı sağlar.

Öğrenme güçlükleri devam etme eğiliminde olduğundan modern materyaller, yardımcı teknolojiler ve alternatif iletişim yöntemleri gibi telafi edici stratejiler önem taşır; kısa süreli bellek sorunu olan öğrencilere hatırlama stratejileri öğretilir. Rehber öğretmenlerin özel yetenek özelliklerini tanıması, sınıf öğretmenlerine yardımcı olmaları ve bu çocuklara yönelik rehberlik açısından yararlıdır.

Türkiye'de yapılan sınırlı sayıdaki çalışma, iki kere özel öğrenciler özellikleri dikkate alınarak desteklendiklerinde olumsuz özelliklerinin azaldığını ve akademik başarılarının arttığını göstermiştir.^【9】 Bireyselleştirilmiş eğitimin de bu öğrencilerin gelişimine olumlu katkı sağladığı belirlenmiştir.^【13】

Türkiye'de özel eğitime ihtiyaç duyan bireylerin hakları yasalarla güvence altına alınmıştır; ancak iki kere özel öğrenciler çoğunlukla ya özel yetenekli ya da özel eğitime ihtiyaç duyan birey olarak tek bir alanda tanılandıkları için bu sistemin yalnızca bir ayağından yararlanmaktadır. 1962 tarihli Özel Eğitime Muhtaç Çocuklar Yönetmeliği revize edilerek 18 Ocak 1968 tarihli ve 12803 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.^【14】

Bu yönetmelikte birden fazla özrü olan çocuklar tanımlanırken "zekâca üstün" ifadesine de yer verilmiş, bu ifade sonraki yıllarda çıkarılmıştır. 2018'de yürürlüğe giren Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nde özel öğrenme güçlüğü ve DEHB olan bireyler açıkça yer almamaktadır.^【15】

Yönetmelikte iki kere özel bireylere yönelik bir tanım da bulunmamaktadır. Özel eğitim yönetmeliğinde ve Bilim ve Sanat Merkezi (BİLSEM) yönergelerinde bu öğrencilere ilişkin bir ifade bulunmamaktadır. Millî Eğitim Şûrası kararlarında da bu öğrencilere ilişkin bir ifade ya da öneri yer almamaktadır.

Millî Eğitim Bakanlığı düzeyinde bu öğrencilere yönelik resmî bir çalışma yapılmamıştır. İki kere özel bireylerin tanılanmasına yönelik resmî bir prosedür de bulunmamakta, ulusal bir değerlendirme bataryası geliştirilmektedir.

Türkiye'de iki kere özel öğrencilerin yaygınlığına ilişkin resmî bir veri ya da istatistik bulunmamakla birlikte, bir simülasyon çalışmasında en az 50 bin öğrenci olduğu kestirilmiştir.^【16】

^{İki Kere Özel Öğrenciyi Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Okul öncesi öğretmenleriyle yapılan bir araştırmada öğretmenlerin öğrenme güçlüğü olan özel yetenekli öğrenciler hakkında sınırlı ve yüzeysel bilgiye sahip olduğu, yarısına yakınının ise öğrenme güçlüğü ile özel yeteneğin aynı çocukta görülemeyeceğini düşündüğü belirlenmiştir.^【17】Özel eğitim öğretmen adaylarıyla yapılan bir araştırmada ise adayların %54,9'unun kavramı hiç duymadığı belirlenmiştir.^【9】

Konuya ilişkin Türkçe alanyazın 2013-2023 yılları arasında yayımlanmış 12 makale ve 11 tezden oluşmaktadır.^【18】Bu çalışmalar çoğunlukla betimsel niteliktedir ve öğrenme güçlüğüne odaklanır. Katılımcılar sıklıkla öğretmenlerdir. Öğretmenlerin bilgi düzeyi ve öz yeterliklerini inceleyen çalışmalarda katılımcılar BİLSEM öğretmenleri arasından seçilmiştir.

Türkiye'de iki kere özel öğrencilere yönelik bir eğitim politikası için bir yol haritası önerilmiştir. Bu yol haritası; program geliştirme, özel yetenekliler ve özel eğitim uzmanları, psikolojik danışma ve rehberlik uzmanı, psikolog, psikiyatrist ve öğretmenlerden oluşan bir çalışma kurulunun kurulmasını, BİLSEM'lerde özel yetenekli tanısı almış öğrencilerin iki kere özel olma açısından değerlendirilmesini ve farkındalık eğitimi modüllerinin hazırlanmasını kapsar.^【19】

ABD'de yapılan bir araştırmada iki kere özel kavramının yalnızca Colorado, Kuzey Carolina ve Minnesota eyaletlerinin eğitim politikalarında doğrudan yer aldığı görülmüştür. Maryland eyalet yasasında kavram doğrudan kullanılmakta, bu eyaletteki Montgomery okul bölgesinde yalnızca iki kere özel öğrencilere hizmet veren ilk, orta ve lise düzeyinde devlet okulları bulunmaktadır.

Hollanda'da bu öğrencilerin eğitimine yönelik öğretmen eğitimi programları uygulanmaya başlanmış, İngiltere'de 2eMPower kuruluşu doğrudan bu öğrencilere yönelik destekleyici eğitim çalışmaları yürütmektedir.^【20】 Singapur'da bu öğrencilere özgü bir mevzuat ya da eğitim politikası bulunmamaktadır. Bununla birlikte, iki kere özel bir öğrenciyle karşılaşıldığında gerekli eğitim hizmetinin sunulmasına yönelik tedbirler alınmıştır.