Jeofaji

Jeofaji, besleyici değeri olmayan toprak, kil veya benzeri yer materyallerinin düzenli ve aşırı miktarda yenilmesiyle karakterize edilen bir yeme bozukluğudur ve pika davranışının daha özgün bir biçimidir. Bu davranış, dünya genelinde çeşitli kültürlerde ve yaş gruplarında, özellikle de çocuklarda ve hamile kadınlarda görülmektedir.

Tarihsel ve Kültürel Yönleri

Toprak yeme alışkanlığının tarihi çok eski dönemlere dayanmaktadır. Bazı çalışmalar, jeofajinin en eski kanıtlarının Zambiya ve Tanzanya arasındaki Kalambo Şelalesi'ndeki tarih öncesi alanlardan geldiğini ve Homo habilis'e kadar uzandığını belirtmektedir. Eski Çinliler, Mısırlılar, Afrika'daki topluluklar ve Anadolu'da yaşayan insanlar binlerce yıldır bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde toprak tüketmişlerdir.

Tarihsel olarak, bazı killerin tedavi edici özellikleri olduğuna inanılmıştır. Örneğin, Roma İmparatorluğu döneminde Limni Adası'ndan çıkarılan ve "Terra Sigillata" (mühürlü toprak) adı verilen kil tabletler, yılan sokması, mide ekşimesi gibi rahatsızlıkların tedavisinde kullanılmış ve ticareti yapılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nda da bu tabletlerin ticareti "Tin-i Mahtum" adıyla devam etmiş ve zamanla dini, kültürel motifler kazanmıştır.

Afrika'da jeofaji uygulamaları genellikle kültürün bir parçası olarak değerlendirilmekte ve normal bir davranış olarak görülmekte, jeofaji materyalleri marketlerde satılmaktadır. Anadolu'da da toprak yeme alışkanlığı eski dönemlere dayanmakta ve günümüzde de devam etmektedir.

Nedenleri

Jeofajinin kesin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, çeşitli faktörlere dayandırılmaktadır:

• Besin Eksiklikleri: En yaygın olarak demir ve çinko eksikliği ile ilişkilendirilmektedir. Demir eksikliğinin mi jeofajiye, yoksa jeofajinin mi demir eksikliğine neden olduğu halen tartışılan bir konudur.
• Kültürel ve Psikolojik Faktörler: Bazı toplumlarda geleneksel bir uygulama veya inancın bir parçasıdır. Koku ve tat gibi duyusal tercihler de rol oynayabilir.
• Gebelikle İlgili Durumlar: Hamile kadınlarda mide bulantısını gidermek veya anemiye karşı bir önlem olarak toprak yeme davranışı görülebilir.
• Açlık ve Detoksifikasyon: Kıtlık dönemlerinde açlığı gidermek veya bitkilerin zararlı etkilerini azaltmak amacıyla da toprak yenildiği belirtilmektedir.

Tüketilen Materyaller ve Jeolojik Özellikleri

Jeofaji sırasında tüketilen topraklar genellikle kil açısından zengindir. Yapılan araştırmalarda, tüketilen toprak ve kayaç örneklerinin mineralojik ve jeokimyasal özellikleri incelenmiştir. İç Anadolu'da yapılan bir çalışmada, Niğde ve Aksaray yörelerinden alınan ve hem pekmez yapımında kullanılan hem de doğrudan tüketilen toprak örneklerinin Neojen yaşlı gölsel ortam ürünü olduğu belirlenmiştir. Bu örnekler marn, traverten, tüf ve dolomit gibi kayaçların özellikle altere olmuş, kolay kazılabilir kesimlerinden oluşmaktadır.

XRD analizleri sonucunda bu topraklarda kil, mika, karbonat (kalsit, dolomit), kristobalit, amfibol, kuvars, feldispat ve opal-CT gibi mineraller saptanmıştır. Ana element analizlerinde Bor yöresinde CaO+Al²​O³​+Fe²O³; Ulukışla yöresinde CaO+SiO²+Fe²O³​; Emirgazi yöresinde ise CaO+MgOegemenliği gözlenmiştir. İz element analizlerinde ise Bor yöresi örneklerinde Sr, Ba, Ce, Zn ve As; Ulukışla yöresinde U, Ce, Ba, Zr, Sr, Ni; Emirgazi yöresinde ise Ba, Sr, La, Ce, Co, Zr elementleri dikkat çekmiştir. Ulukışla yöresi örneklerinde, özellikle pekmez toprağı olarak kullanılanlarda Uranyum (U) içeriğinin 46 ppm'e kadar çıkması dikkat çekici bulunmuştur.

Sağlık Etkileri

Toprak yemenin sağlık üzerinde hem olası faydaları hem de ciddi riskleri bulunmaktadır:

• Komplikasyonlar: Yenilen maddenin miktarına ve cinsine bağlı olarak anemi, beslenme bozukluğu, büyüme geriliği, parazit enfeksiyonları ve zehirlenmeler gibi komplikasyonlar görülebilir. Kil mineralleri besinlerin emilimini engelleyerek mineral dengesizliklerine yol açabilir. Toprağın içerdiği kurşun, civa ve kadmiyum gibi ağır metaller çocuklarda karaciğer, böbrek ve beyin gelişiminde sorunlara neden olabilir. Toprakta bulunan radon, toryum, uranyum, arsenik gibi elementlerin azlığı veya çokluğu da sağlık sorunlarına yol açabilir. Toprağın pişirilmeden yenmesi durumunda içerisindeki zararlı kirleticiler doğrudan vücuda girebilir.
• Olası Olumlu Etkiler (Hipotezler): Bazı araştırmacılar jeofajinin mide bulantısını giderme, toksinleri bağlama veya besin takviyesi sağlama gibi potansiyel faydaları olabileceğini öne sürmektedir, ancak bu konuda daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.

Prevalans ve Araştırmalar

Jeofaji, Anadolu'nun birçok yöresinde, özellikle kırsal kesimlerde, düşük gelirli ailelerde, çocuklar ve hamile kadınlar arasında yaygındır. Malatya'nın Arguvan ilçesinde yapılan bir çalışmada, rastgele seçilen 237 kişiden 39'unun geçmişte veya halen toprak yeme alışkanlığı olduğu ve bu kişilerin çoğunluğunun kadın olduğu belirtilmiştir. Bu çalışmada, eğitimli insanlar arasında da toprak yeme alışkanlığının düşük olmadığı ve kültürel olarak normal karşılandığı vurgulanmıştır. Ihlara Vadisi'nde yapılan bir araştırmada, insanların %71'inin yağışlı havalarda toprağın kokusuna dayanamadığı için, %14,4'ünün tadından hoşlandığı için toprak yediği tespit edilmiştir.

Jeofaji, karmaşık nedenleri ve potansiyel sağlık etkileri olan, küresel ve tarihsel bir olgudur. Konuyla ilgili tıbbi jeoloji çalışmaları, bu davranışın insan sağlığı üzerindeki etkilerini daha net bir şekilde ortaya koymayı amaçlamaktadır.