Kaçındasın Gelin Ümmü Kaçında Türküsü

Kaçındasın Gelin Ümmü Kaçında türküsü, Ankara yöresi halk müziği repertuvarı içerisinde yer alan, hikâyeli yapısı ve ağıt karakteriyle öne çıkan bir eserdir.^【1】 Türkü, genç bir kadının ölümü etrafında şekillenen anlatısıyla, yörede kadın kimliği, kader algısı ve toplumsal hafızanın halk müziğine yansımasını temsil eden örnekler arasında yer almaktadır.^【2】 Anlatı, bireysel bir trajedinin sözlü kültür aracılığıyla kolektif bir hafızaya dönüştürülmesini yansıtmaktadır.

Türkünün Yöresel ve Kültürel Bağlamı

Ümmü Kız türküsü, Ankara yöresinin sözlü kültür geleneği içerisinde ortaya çıkmış ve kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze ulaşmıştır.^【3】 Hikâyeli türküler geleneği içinde değerlendirilen eser, yaşanmış ya da yaşanmış kabul edilen bir olayın anlatımı üzerine kuruludur. Türkü, yörede düğün, yas ve toplumsal hafıza bağlamında icra edilen anlatı temelli eserler arasında yer almaktadır.^【4】

Kaçındasın Ümmü Gelin Kaçında Türküsünün Notası (Repertükül)

Türkünün Hikayesi

“Kaçındasın Gelin Ümmü Kaçında” adlı türkü, Afyon yöresine ait bir ağıt niteliğindedir.^【5】 Türkünün anlatısına göre olay, Afyonkarahisar’ın kuzeyinde yer alan Döğer ve Ligen köyleri arasındaki Emre Gölü çevresinde geçmektedir.^【6】

Rivayete göre düğün alayı, davul ve zurna eşliğinde ilerlerken gelin Ümmü at üzerinde göl kıyısından geçmektedir. Karanlık bir noktaya gelindiğinde büyük kuşların havalanmasıyla gelinin bindiği at ürker ve kontrolsüz şekilde kaçmaya başlar. Düğün alayı gelini durdurmaya çalışsa da başarılı olamaz. Bir süre sonra ortada yalnızca Ümmü’nün başörtüsü (yazması) kalır ve gelinin kaybolduğu anlaşılır. Bu olayın ardından gelinin gölde hayatını kaybettiği düşünülür ve yaşanan trajedi üzerine söz konusu ağıt yakılır. 

Türküye ilişkin başka bir anlatı da bulunmaktadır. Buna göre Ümmü, sevmediği bir kişiyle evlendirilmeye zorlanır ve sevdiği gençle birlikte kaçar. Kaçış sırasında bir nehrin kenarına geldiklerinde genç nehri geçer; ancak Ümmü dar bir noktadan atlamaya çalışırken duvağı ayağına takılır ve suya düşerek hayatını kaybeder. Olayın ardından sevdiği delikanlı suçlanarak mahkemeye çıkarılır ve idama mahkûm edilir. İdamdan önce söylediği acı dolu türkü kadının eşinin de bulunduğu kişiler tarafından duyulur. Bunun üzerine yapılan değerlendirme sonucunda delikanlı serbest bırakılır; Ümmü’nün babası ve yalancı tanıklar ise tutuklanır. 

Bu anlatılar doğrultusunda “Kaçındasın Gelin Ümmü Kaçında”, trajik bir ölüm ve sevda hikâyesini konu alan, halk arasında ağıt formunda ortaya çıkmış bir Türk halk türküsü olarak aktarılmaktadır.^【7】

Kadın Algısı ve Toplumsal Temsiller

Ümmü Kız türküsü, halk müziğinde kadın temsillerinin ele alındığı örnekler arasında değerlendirilmektedir. Türküde kadın figürü, gençlik, güzellik ve masumiyet unsurlarıyla birlikte sunulmakta; ölümle sonuçlanan yazgı, kader vurgusu üzerinden aktarılmaktadır.^【8】 Bu yönüyle eser, kadın merkezli ağıt geleneğinin yöresel bir örneği niteliğindedir.

Hikayeli Türküler Geleneği İçindeki Yeri

Ümmü Kız türküsü, olay, kişi ve mekân unsurlarını birlikte barındıran yapısıyla hikâyeli türküler geleneği içinde yer almaktadır.^【9】 Türkü, yalnızca müzikal bir ürün olarak değil, aynı zamanda toplumsal hafızayı taşıyan bir sözlü anlatı olarak işlev görmektedir.^【10】 Anlatının ağıt formunda olması, eserin yas ve kayıp temaları etrafında şekillendiğini göstermektedir.

Repertuvar ve İcra Özellikleri

Türkü, Ankara yöresi repertuvarında yer almakta olup ağıt karakteri ağır basan bir icra geleneğine sahiptir.^【11】 Sözlerin anlatı yönü, icrada ön planda tutulmakta; türkünün hikâyesi, eserin anlam dünyasını tamamlayan bir unsur olarak aktarılmaktadır. Bu özellikleriyle Ümmü Kız türküsü, yöresel müzik geleneği içinde anlatı temelli eserler arasında değerlendirilmektedir.^【12】

Türkü Sözleri

Kaçındasın Gelin Ümmü kaçında 

Sar'altınlar delebiyor saçında 

Gelin Ümmü kaldı göller içinde

Katil Göller nere koydun Ümmü'mü 

Ümmü'mü Ümmü'mü Gelin Ümmü'mü

On sekizdir siyah saçın örgüsü 

Bu güzellik sana Hakkın vergisi 

Suya düştü Ümmü kızın kendisi

Katil Göller nere koydun Ümmü'mü 

Ümmü'mü Ümmü'mü Gelin Ümmü'mü

Davulcusu kaya dibi dolaşır 

Seymenleri kuzu gibi meleşir 

Evlerine kara haber ulaşır

Katil Göller nere koydun Ümmü'mü 

Ümmü'mü Ümmü'mü Gelin Ümmü'mü

Altın tası suya düşmüş dalabır 

Sırma saçlar su üstünde yalabır 

Şu gelinsiz gelen kirvan banadır

Katil Göller nere koydun Ümmü'mü 

Ümmü'mü Ümmü'mü Gelin Ümmü'mü

Akmaz iken kanlı sular harladı 

Gelin Ümmü başın kimler bağladı 

Gökte melek, yerde insan ağladı

Katil Göller nere koydun Ümmü'mü 

Ümmü'mü Ümmü'mü Gelin Ümmü'mü^【13】