Kadeş Barış Antlaşması

Kadeş Barış Antlaşması, M.Ö. 13. yüzyılda Hitit İmparatorluğu ile Mısır Yeni Krallığı arasında imzalanan barış antlaşmasıdır. Literatürde Hitit-Mısır Ebedi Barış Antlaşması olarak da anılır.^【1】 Metinleriyle günümüze ulaşan en eski yazılı barış antlaşması olarak kabul edilir. Antlaşma, M.Ö. 1274 dolaylarında yapılan Kadeş Savaşı'nın ardından, taraflar arasındaki çatışmaların sona erdirilmesi ve sınır anlaşmazlıklarının çözülmesi amacıyla düzenlenmiştir.

Antlaşmanın Hitit nüshası Akadça çivi yazısıyla kil tabletlere, Mısır nüshası ise hiyerogliflerle tapınak duvarlarına kaydedilmiştir. Metnin her iki nüshası da tarafları eşit statüde ele alır.

^{Kadeş Barış Antlaşması (}Turkish Museums⁾

M.Ö. 14. ve 13. yüzyıllarda Anadolu, Mezopotamya ve Mısır çevresi birçok devletin egemenlik mücadelesine sahne olmuştur. Bu dönemin öne çıkan güçlerinden ikisi, Anadolu merkezli Hitit İmparatorluğu ile Nil Vadisi'ndeki Mısır Yeni Krallığı'dır. İki devlet de Doğu Akdeniz ve Suriye topraklarında etkisini genişletmeye çalışmış, bu durum sık sık sınır anlaşmazlıklarına ve savaşlara yol açmıştır.

İki güç arasındaki en bilinen çatışma, M.Ö. 1274 dolaylarında Kadeş kenti çevresinde yapılan savaştır. Bugünkü Suriye sınırları içinde, önemli ticaret yolları üzerinde yer alan Kadeş stratejik bir konuma sahipti. Savaş, II. Ramses yönetimindeki Mısır ile II. Muvatalli yönetimindeki Hititler arasında gerçekleşmiş ve kesin bir sonuç alınamadan tamamlanmıştır.

Antlaşma, savaştan yaklaşık on beş yıl sonra, bu sırada Hitit tahtında bulunan III. Hattuşili ile II. Ramses arasında imzalanmıştır. Süren tehditler ve iç sorunlar, iki tarafı da çatışmaları sonlandırıp kalıcı bir barış kurmaya yöneltmiştir.

Antlaşma; saldırmazlık, karşılıklı saygı ve iş birliği esaslarına dayanır. Başlıca hükümleri şunlardır:

• Saldırmazlık: Taraflar birbirlerinin topraklarına saldırmamayı ve düşmanca eylemlerden kaçınmayı taahhüt etmiştir.
• Toprakların tanınması: Tarafların mevcut sınırları ve toprakları karşılıklı olarak tanınmıştır.
• Askerî yardımlaşma: Bir taraf dış bir tehditle karşılaştığında diğerinin destek vermesi öngörülmüştür.
• İç isyanlara karşı destek: İç ayaklanma durumunda tarafların birbirine yardım etmesi kararlaştırılmıştır.
• Kaçakların iadesi: Bir ülkeden diğerine sığınan kişilerin iadesi ve bu kişilere yönelik muamele hükümlere bağlanmıştır.
• Kalıcı barış ve dostluk: Taraflar arasında sürekli barış ve dostluk ilişkisi kurulması amaçlanmıştır.

Antlaşma metni dört bölümden oluşur. Giriş bölümünde antlaşmayı imzalayan kralların adları ve soyağaçlarıyla iki ülke arasındaki eski dostluğa değinilir. İzleyen bölümlerde karşılıklı saldırmazlık ve ittifak ile kaçakların iadesi ve tutsakların serbest bırakılması düzenlenir. Son bölümde ise taraflar antlaşmaya tanrılarını şahit tutar ve hükümlere uymayan taraf için lanet ifadelerine yer verilir.^【2】

Antlaşma literatürde iki farklı adla anılır. "Kadeş Barış Antlaşması" adı, metnin Kadeş Savaşı'nın ardından yapılmasından ileri gelir. Bu adlandırmaya karşı çıkan araştırmacılar; antlaşmanın savaştan yaklaşık on beş yıl sonra, üstelik savaşın yapıldığı Kadeş kentinde değil Hattuşa'da imzalandığını ve savaşı doğrudan sonlandırmadığını belirterek metni "Hitit-Mısır Ebedi Barış Antlaşması" olarak adlandırmayı tercih eder.

Antlaşmanın "tarihteki ilk yazılı antlaşma" olduğu yönündeki yaygın ifade de tartışmalıdır. Kazılarda daha erken tarihli birçok antlaşma metni bulunmuştur; örneğin Sümer kentleri Lagaş ile Umma (M.Ö. 25. yüzyıl), Ebla ile Abarsal (M.Ö. 24. yüzyıl) ve Akad ile Elam (M.Ö. 23. yüzyıl) arasında yapılan antlaşmalar bilinmektedir. Hititler de bu antlaşmadan önce yirmiye yakın antlaşma imzalamıştı; ancak bunlar çoğunlukla vasal ya da daha küçük devletlerle yapılmıştı. Bu nedenle metin, daha çok iki büyük devlet arasında eşit koşullarda yapılıp günümüze ulaşan en eski barış antlaşması olarak değerlendirilir.^【3】

Antlaşmanın taraflar arasında değiş tokuş edilen gümüş levha üzerindeki asıl metni günümüze ulaşmamıştır. III. Hattuşili metni Hattuşa'da gümüş bir tablet üzerine yazdırmış; tablete hem kendisinin hem de eşi Kraliçe Puduhepa'nın mührünü bastırarak elçiler aracılığıyla II. Ramses'e göndermiştir. II. Ramses metni kabul edip Mısır diline çevirtmiş ve Karnak ile Ramesseum tapınaklarının duvarlarına kazıtmıştır. Mısır nüshası, tapınak duvarlarına hiyerogliflerle işlenmiştir. Akadça metne ait kil tablet parçaları ise Hitit başkenti Hattuşa'da (bugünkü Boğazköy, Çorum) 1906-1912 yılları arasındaki ilk dönem kazılarında ortaya çıkarılmıştır.

^{2026'da Bulunan Parça (}Anadolu Ajansı⁾

Bilinen kil tablet nüshalarından biri İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde bulunur. Diğer parçalar Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Berlin Önasya Müzesi ve St. Petersburg Ermitaj Müzesi koleksiyonlarında yer alır.

Eylül 2026'da, Hattuşa'daki Büyükkale kazılarında bulunan bir çivi yazılı tablet parçasının Kadeş Barış Antlaşması'nın nüshalarından birine ait olduğu açıklanmıştır. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy'un 21 Eylül Dünya Barış Günü'nde duyurduğu parça, Büyükkale'deki "E" binası yakınlarında ortaya çıkarılmış ve yaklaşık bir yıl süren inceleme sonucunda tanımlanmıştır.^【4】

Bir yüzü korunmuş olan parça, antlaşmanın 12-20. maddelerinde yer alan ve bir ülkeden diğerine sığınan kişilere yönelik muameleyi düzenleyen hükümlere ait satırlar içermektedir. Metnin okunabilen bölümlerinde Mısır ve Hatti ülkelerinden kaçan kişilerden söz edilmekte, evlerin tahrip edilmemesine ilişkin ifadeler bulunmaktadır. Buluntu, antlaşmanın Hattuşa'daki kil tablet nüshalarının tamamlanmasına yönelik çalışmalara katkı sağlamaktadır; kazılarda eksik parçaların bulunması hedeflenmektedir.^【5】