Karahanlılar

Karahanlilar, 840 ile 1212 yillari arasinda Maverauunnehir ve Dogu Turkistan bolgelerinde hukun surmus olan ilk Musulman Turk hanedanidir. Tarihi kaynaklarda devletin orijinal ismi, koken ve yonetim sistemine bagli olarak Turk Hakanligi, Turk Hanligi veya Turk Devleti seklinde gecmektedir. Hanedan uyelerinin unvanlarinda "yukseklik ve yucelik" anlamina gelen "kara" kelimesini sikca kullanmalari sebebiyle, "Karahanlilar" ismi ilk kez 1874 yilinda Rus sarkiyatcisi Vasilij Vasilevic Grigorev tarafindan akademik literature kazandirilmis suni bir adlandirmadir. İslami kaynaklarda ise hanedan icin Hakaniyye, Haniyye, Al-i Efrasiyab ve İlig Hanlar gibi tabirler kullanilmistir.

Karahanlilarin kokeni hakkinda Karluk, Yagma, Cigil ve Uygur gibi farkli Turk boylarina dayanan cesitli teoriler mevcuttur. Yaygin akademik goruslerden birine gore devlet, 840 yilinda Uygur Devleti'nin Kirgizlar tarafindan yikilmasinin ardindan Karluk Yabgusu Bilge Kul Kadir Han'in "han" unvanini alarak kendisini bozkirlarin mesru halefi ilan etmesiyle kurulmustur. Bir diger goruse gore ise hanedanin kurucu unsuru, Kasgar bolgesine hakim olan Yagma boyudur. Devlet, kurulusundan itibaren Turk devlet gelenegine uygun olarak "ikili teskilat" esasina gore yonetilmistir; dogu kisminin hakimi "Arslan Kara Han" unvanyla Balasagun'da (Kuz-Ordu), bati kisminin hakimi ise "Bugra Kara Han" unvaniyla once Taraz sonra Kasgar'da ikamet etmistir.

Hanedanin kaderini degistiren en onemli olay, Bilge Kul Kadir Han’in yegeni Satuk Bugra Han’in (Abdulkerim) Islamiyet'i kabul etmesidir. Satuk Bugra Han, amcası Ogulcak Kadir Han'a karsi yuruttugu mücadeleyi kazanarak Islamiyet'i devletin resmi dini haline getirmistir. Islamiyet'in kitleler arasinda asil yayilmasi ise oglu Musa Baytas doneminde gerceklesmistir. 999 yilinda Ebu Nasr Ahmed'in Samanogullari devletine son vermesiyle Maverauunnehir tamamen Karahanli kontrolune girmis ve Abbasi Halifesi tarafindan taninan ilk Karahanli hukumdari olmustur. Bu donemde Ceyhun Nehri, Gazneliler ile Karahanlilar arasinda sinir kabul edilmistir.

Hanedan icindeki iktidar mücadeleleri sonucunda devlet 1042 yilinda resmen ikiye ayrilmistir. Dogu Karahanli Devleti; Yedi-su, Talas ve Kasgar bolgelerini kapsamıs, merkezi Balasagun olmustur. Kulturel acidan parlak bir donem yasayan bu kol, 1133'te Mogol kokenli Kara-Hitaylar'in baskisi altina girmis ve nihayetinde 1211'de Naymanlar tarafindan ortadan kaldirilmistir. Bati Karahanli Devleti ise Maverauunnehir ve Fergana bolgelerini kapsamis, merkezi once Ozkent, daha sonra Semerkant olmustur. Selcuklu Sultani Meliksah doneminde Selcuklulara tabi olan devlet, Katavan Savasi (1141) sonrasi Kara-Hitay hakimiyetine girmistir. Bati kolu, 1212 yilinda Harezmsah Sultani Alaaddin Muhammed'in Semerkant'i ele gecirip son hukumdar Osman Han'i oldurmesiyle son bulmustur.

Karahanlilar, hakimiyetin ilahi menseli oldugu ("kut") inancini surdurmuslerdir. Hukumdarlar; beg, ilig, han ve hakan gibi unvanlarin yanı sira İslami donemle birlikte sultan ve sahibkiran unvanlarini da kullanmislardır. Saray teskilatinin basinda ulu hacib bulunurken, merkez bürokrasisinin en ust yetkilisi yugrus adi verilen vezirdi. Devlet fermanlarina "yarlik" denilmekte ve bunlar hukumdarin damgasini tasimaktaydı. Ordu yapisi ise saray muhafizlari (yatgak ve turgak), hassa ordusu, gulamlar ve kabile kuvvetlerinden olusmaktaydi. Hun doneminden beri uygulanan "onlu sistem" askeri teskilatlanmanin temelini olusturmustur.

Karahanlilar devri, Turk-İslam kultur sentezinin olustugu en onemli donemdir. Bu donemde kullanilan yazi diline Karahanli Turkcesi veya Hakaniye Turkcesi denir. Uygur alfabesinin yanı sira Arap alfabesi de yayginlasmistir. Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’i (1069), Kasgarli Mahmud’un Divanu Lugatit-Turk’u (1074), Edib Ahmed Yukneki’nin Atebetul-Hakayik’i ve Ahmed Yesevi’nin Divan-i Hikmet’i donemin en onemli edebi ve kulturel miraslaridir. Egitim alaninda ise Karahanlilar, medreselere ilk defa kurumsal bir nitelik kazandirmislardir. Semerkant'ta kurulan Tamgac Han İbrahim Medresesi, burslu ogrencileri ve vakif sistemiyle Turk-İslam tarihindeki ilk kurumsal medrese ornegidir.

Karahanli mimarisi, kerpicten tugla kullanimina gecis ve zengin susleme teknikleriyle dikkat ceker. Hazara Camii, Talhatan Baba Camii ve Buhara’daki Kalan Minare donemin teknik olgunlugunu gosteren onemli eserlerdir. Arap Ata Turbesi, Ayse Bibi Turbesi ve Ozkent’teki hanedan turbeleri, cephe mimarisine onem veren mezar anitlarinin erken ornekleridir. Ipek Yolu uzerinde insa edilen Ribat-i Melik gibi yapilar, avlu-eyvan kompozisyonuyla sonraki donem Turk mimarisindeki kervansaray semalarinin oncusu olmustur.