Karslı Almanlar, 1878–1918 arasında Kars ve çevresinin Rus idaresinde kaldığı dönemde bölgeye yerleşen; sayıları sınırlı olmakla birlikte Kars’ın demografik yapısı, kırsal yerleşim düzeni ve özellikle süt ürünleri üretimi üzerinde iz bırakan Alman kökenli göçmen topluluğudur.

Tarihî Arka Plan ve Kars’ta Rus Dönemi

Kars, XIX. yüzyılda 1828, 1855 ve 1877’de Rus işgaline uğramış; 1878 Berlin Antlaşması’yla Rusya’ya bırakılmıştır.^【1】  Rus idaresinde Kars, merkezî Tiflis olan Zakafkasya genel valiliğine bağlı bir vilâyet statüsüne kavuşturulmuş; demiryolu hattı Tiflis–Gümrü üzerinden Kars’a uzatılmıştır.^【2】  1918 Brest-Litovsk Antlaşması’yla Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı Devleti’ne verilmiş; ancak Rusların çekilmesi sonrasında bölgede yaşanan fiilî durum nedeniyle Türk ordusu 23 Nisan 1918’de Kars’a girmiştir. ^【3】 Mondros Mütarekesi’nden sonra Kars boşaltılmış; süreç, 1920’de Kars’ın yeniden alınması ve 1921 Moskova ile 1921 Kars antlaşmaları sonrası sınır düzenlemeleriyle sonuçlanmıştır.^【4】 

Bu genel çerçevede Rus işgali dönemi, Kars’ın nüfus bileşimini de belirgin biçimde etkilemiştir. Rus yönetiminin kolonizasyon politikası doğrultusunda bölgeye Alman, Osetin, Rum, Malakan, Ermeni, Polonez gibi gayrimüslim toplulukların göç ettirildiği; buna karşılık Müslüman nüfusta gözlenen düşüşün, özellikle Rus işgali sırasında bölgeden Anadolu’ya yönelen göçlerle ilişkilendiği belirtilir.^【5】 

Köken ve Kars’a Yerleşme Süreci

Kars’taki Alman varlığı, Güney Kafkasya’daki Alman kolonileriyle bağlantılı bir hareketlilik içinde şekillenir. Kars’ta yaşayan Almanların geçmişi, 1817–1818’de Württemberg bölgesinden Güney Kafkasya’ya göç eden Evanjelik Alman topluluğunun torunlarından bir grubun, Tiflis guberniyasının Borçalı ve Signagi/Signahuyezd bölgelerinden gelerek 1891’de Kars’ın yaklaşık 5 km batısında Petrovka köyünü kurmasına dayandırılır.^【6】  Köyün adının, dönemin Kars valisi Peter Tomiç’i onurlandırmak üzere verilmiştir.^【7】 

Rusya İmparatorluğu’nda 1897’de yapılan ilk genel nüfus sayımına göre Kars vilayetinde 370’i erkek olmak üzere toplam 429 Alman asıllı kişi yaşamaktaydı.^【8】 

Yerleşim Coğrafyası ve Yer Adları

Petrovka / Paşaçayırı

Petrovka, kuruluş döneminde 15 hanede 58 kişilik bir Alman göçmen topluluğu barındırır.^【9】  1911 yılına gelindiğinde köyde 12 aile ya da yaklaşık 200 kişilik bir Alman topluluğunun yaşadığı belirtilir.^【10】  Petrovka, günümüzde Kars’ta Paşaçayırı adıyla anılan bir mahalleyle ilişkilendirilir.^【11】 

Nova Estonka – Paulinenhof – Karacaviran – Karacaören

Karslı Almanlara ilişkin akademik çalışmalarda, yerleşim adları ve bu adların zaman içindeki değişimleri önemli bir unsur olarak ele alınmaktadır. 1892’de kurulan Nova Estonka köyünün tarih boyunca Paulinenhof (Almanca), Nemis köy (Alman köyü), Karacaviran ve Karacaören adlarını aldığı; bu durumun bazı çalışmalarda kavram karmaşasına yol açtığı belirtilir.^【12】  Köy adının 1921’de Karacaviran, 1960’ta Karacaören olarak değiştirildiği kaydedilir.^【13】 

Bu yerleşim başlangıçta Eston köyü olarak kurulmuş olsa da özellikle I. Dünya Savaşı sonrasında “Alman köyü” olarak tanınması dikkat çeker.^【14】  Bunun, yerel halkın Almanca konuşmayı ve Alman kültürel etkisini “Almanlık” ile özdeşleştirmesiyle ve/veya koruyucu bir devlet desteği arayışıyla bağlantılı olabileceği değerlendirilir. Köy bağlamında, Estonların Almanca konuşmaları ve Alman kültür etkisi altında bulunmaları özellikle vurgulanır.

Diğer yer adları: Kümbet, Zavod (Boğatepe) ve Alagöz

Kars ve Ardahan bölgesinde Almanlar ve Estonlara ilişkin izlerin sürüldüğü yerleşimler arasında Paşaçayırı (Petrovka), Karacaören (Paulinenhof), Kümbet/Kars, Zavod (Boğatepe/Kars) ve Alagöz/Ardahan adları anılır.^【15】  Ayrıca “zavot” kelimesinin Rusçada “fabrika/imalathane” anlamından Kars yöresinde “mandıra” anlamına kaydığı belirtilir.^【16】 

Nüfus ve Demografik Görünüm

Kars’ın Rus idaresi döneminde gayrimüslim nüfusun artışı; çeşitli toplulukların bölgeye yerleştirilmesiyle ilişkilendirilir. 1897 nüfus sayımlarında Kars sancağının genel nüfusunda gözlenen artış, Rusya’nın kolonizasyon politikası çerçevesinde Almanlar dâhil çeşitli gayrimüslim toplulukların bölgeye yerleştirilmesiyle açıklanmakta; buna karşılık Müslüman nüfustaki düşüş, Rus işgali sırasında Anadolu’ya yönelen göçlerle ilişkilendirilmektedir.^【17】 

1897 sayımı özelinde ise Kars vilayetinde 429 Alman asıllı kişi kaydı, Karslı Almanların sayısal çerçevesine ilişkin temel göstergelerden biridir.^【18】 

Geçim Kaynakları ve Ekonomik Hayat

Süt ve Süt Ürünleri Üretimi, Gravyer ve Mandıracılık

Kars’taki Almanların ekonomik görünürlüğü, özellikle süt ve süt ürünleri üretimi üzerinden açıklanır. Almanların, gravyer peynirinin bölgeye tanıtılmasında önemli pay sahibi oldukları belirtilir. Bölgeye Malakanlar, Estonyalılar ve Almanların gelişiyle birlikte İsviçre’nin Alp Dağları’na ait bir sığır ırkı olan Montofon (Zavot/Malakan) ineklerinin Kars’ta yetiştirilmeye başlandığı ifade edilir.^【19】 

1900’lerin başlarından itibaren Kars’ta yağ ve peynir imalathaneleri açan Rusların, İsviçreli ve Alman peynir üreticilerinin daha kaliteli ve verimli üretim yapmalarına ortam oluşturduğu; 1901’de Malaya Vorontsovka (İncesu) köyünden on hanenin bir araya gelerek bugünkü Boğatepe köyünün Bazarcık adlı hazine arazisinde bir zavot (mandıra) kurduğu belirtilir.^【20】  Aynı yıl Kars’a gelen ve daha sonra ailesini de yanına alan David Moser’in bölgedeki önemli gravyer üreticilerinden biri olduğu; Malakanlardan süt satın alarak işlerini büyüttüğü, ancak 1917 devriminden sonra ticaretini sürdüremediği için Kars’ı terk etmek zorunda kaldığı kaydedilir.^【21】 

Üretim verileri bakımından, Ardahan’ın Suludüz mevkiinde kurulan bir mandırada 1904’te 54 işçiyle 17,6 ton peynir ve 5,7 ton yağ üretildiği; 1907’de Kars vilayetindeki dokuz büyük mandırada 36 tondan fazla tereyağı ve 87 tondan fazla peynir üretildiği; 1910 tarihli bir raporda vilayetteki büyük mandıraların sayısının 24’e ulaştığı belirtilir.^【22】 

Bu hat, Kars’ta süt ürünleri üretiminin kurumsal bir yapıya doğru evrildiğini gösteren bir örüntü olarak sunulur. 1917’de Ortodoks Ruslar ve İsviçreli Almanların, 1920’lerin başlarında ise Rumların, Ermenilerin ve Malakanların bölgeden ayrılmasının ardından Kars’ta gravyer üretimi Borçalı’dan gelen Karapapaklar tarafından sürdürülmüştür.^【23】 

Boğatepe Peynir Müzesi

Boğatepe köyünde bulunan mandıranın restore edilmesiyle oluşturulan Boğatepe Peynir Müzesi, 2011 yılında kurulmuş; Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından desteklenmiş ve Türkiye’nin ilk çevre müzesi olma niteliğini taşımıştır.^【24】 

Hayvancılık, Avcılık, Kürk Terbiyesi ve Halı Dokumacılığı

Kars’taki Almanlar ve Estonlar sığır yetiştiriciliğinin yanı sıra domuz ve koyun gibi küçükbaş hayvanlar da beslemiş; topluluk üyeleri avcılık ve kürk terbiyesiyle uğraşmış, kadınlar ise halı dokumacılığı alanında öne çıkmıştır.

Toplumsal Hayat, Kültür ve Gündelik Yaşam

Evlilikler, Din Değiştirme ve Toplumsal Bütünleşme

Kars’ta yaşayan Almanlar, evliliklerini çoğunlukla Hristiyan topluluklarla veya Müslüman ahaliden kişilerle yapmıştır. Petrovka köyünden Emilia Kaiser, Kars ve Ardahan’ın sayılı zenginlerinden Semistan Koçulu ile evlendikten sonra Emine adını almış ve 1984 yılında vefat etmiştir.^【25】  Emilia Kaiser’in kardeşi Sofya da Koçululara gelin gitmiş; Lidya, Senta ve Anna Maria (Kevser) ise Türklerle evlenmiştir.^【26】  Kars’ın Boğatepe köyüne yerleşen Karl Kaiser’in kızları da Türklerle evlenmiş, peynir üretimiyle geçinen bu aile daha sonra Koçulu soyadını almış ve zamanla Türkleşmiştir.^【27】 

“Alman Evi” (Deutsches Haus): İşlev, Mülkiyet ve Onarım

Kars’ın Paşaçayırı köyünde (Petrovka) ‘Alman Evi’ (Deutsches Haus) adıyla tanınan tek katlı müstakil bir yapı bulunur; Würtembergli Alman din adamı Pfeiffer’in 1910 yılında yaptırdığı bu yapı, I. Dünya Savaşı’na kadar hem okul hem de ibadethane olarak kullanılmıştır.^【28】  Almanların Kars’tan göç etmesinden sonra yapı Şükrü Tekel ailesi tarafından satın alınmış; Almanya’nın Ankara Büyükelçisi Dr. Eckart Cuntz’un girişimleriyle 2010’da Robert Bosch ve Daimler Mercedes gibi Alman firmalarının desteğiyle kısmen onarılmıştır.^【29】  Buna rağmen, iç duvar yazıları ve süslemelerin acil müdahaleye ihtiyaç duyduğu; bu bilginin Kars Alman Fahri Konsolosu Yılmaz Kuskay tarafından aktarıldığı kaydedilir.^【30】 

Müzik ve Eğlence Kültürü

Malakanlar ve Duhoborlar müzik yaşamlarını ağırlıklı olarak dinî içerikli koro geleneği etrafında sürdürürken Almanlar eğlence ortamlarında dans müziğine yönelmiş ve keman ile akordeon gibi çalgıları kullanmıştır.^【31】 

Askerî Hizmet ve Taltif

Kars’taki diğer bazı gayrimüslim gruplardan farklı olarak Rus ordusunda görev alan Almanlar zaman zaman Rus çarları tarafından taltif edilmiş; örnek olarak Çar II. Nikola 1916’da Kars’a geldiği sırada Almanların Gyorgi kahramanlık nişanı ile ödüllendirilmiştir.^【32】 

Bölgesel Ticaret İlişkileri: Vohrer Ailesi Örneği

Azerbaycan’daki Alman kolonisi içinde işletmelere sahip olan Vohrer ailesi, Kars ile yoğun ticari ilişkiler kurmuş; Christoff Vohrer ve oğulları 1870 yılında Yelizavetpol’da aile şirketini oluşturmuş ve 1914’te yaklaşık 350.000 litre şarap satışı gerçekleştirmiştir.^【33】 

Karslı Almanların Kars Tarihi İçindeki Yeri

Karslı Almanlar, Kars’ın Rus idaresi altında kaldığı dönemde ortaya çıkan çok katmanlı demografik ve iktisadî dönüşüm içinde değerlendirilir. 1897 nüfus sayımlarında gözlenen artış bağlamında Almanların, Rusya’nın kolonizasyon politikası çerçevesinde bölgeye yerleştirilen topluluklar arasında yer alması, bu varlığın Kars’ın modern dönemdeki nüfus ve yerleşim tarihinin temel unsurlarından biri olduğunu ortaya koyar.