Kemah Kalesi

Kemah Kalesi, Erzincan ilinin Kemah ilçesinde, Karasu (Yukarı Fırat) Nehri’nin batı yakasındaki sarp kayalıklar üzerine inşa edilmiş, Anadolu’nun stratejik savunma yapılarından biridir.^【1】

Kemah Kalesi, Erzincan il merkezine yaklaşık 50-51 kilometre mesafede, Kemah ilçesinin yerleşim merkezi içerisinde konumlanmaktadır.^【2】 Deniz seviyesinden yaklaşık 1600 metre yükseklikte yer alan bir yapıdır.^【3】

Kalenin üzerine kurulu olduğu tepe, yaklaşık 80 metre yüksekliğe sahiptir ve toplam yerleşim alanı çeşitli kaynaklarda 8 bin metrekare^【4】 olarak belirtilmektedir.

Doğu Anadolu’yu İç Anadolu ve Karadeniz bölgelerine bağlayan tarihi ulaşım güzergahları üzerinde yer alması, kaleye askeri ve ticari açıdan jeostratejik önem kazandırmıştır.^【5】

Kalenin üzerinde bulunduğu platform, Alp-Himalaya kıvrım sistemine dahil olan Munzur Dağları’nın kuzey eteklerinde, metamorfik kireçtaşlarından oluşan doğal bir aşınım artığıdır.^【6】

Tanasur Çayı’nın derine aşındırması sonucu oluşan yaklaşık 100 metre derinliğindeki vadi ve çevredeki killi formasyonların taşınması, yapıyı tek bir giriş yolu dışında ulaşılması imkansız doğal bir tahkimat haline getirmiştir. Bu özelliğiyle Kemah Kalesi, insan emeğine az ihtiyaç duyan, dünyanın sayılı doğal savunma mekanizmalarından biri olarak kabul edilmektedir.^【7】

^{Kemah Kalesi} (Anadolu Ajansı)

Bölgedeki yerleşim izleri Tunç Çağı’na (Bronz Çağı) kadar uzanmakta olup Hitit kaynaklarında yerleşimden "Kumaha" adıyla bahsedilmektedir.^【8】 Kalenin kesin inşa tarihi belgelenememiş olsa da M.Ö. 205 yılında Arzak Kralları tarafından inşa edildiği tahmin edilmektedir.^【9】

Tarih boyunca Urartu, İskit, Med, Pers gibi medeniyetlerin egemenliğine giren kale,^【10】 Orta Çağ boyunca Sasaniler ile Bizans İmparatorluğu arasında sürekli bir rekabet konusu olmuştur. 7. yüzyılda Halife Ömer döneminde İslam orduları tarafından geçici olarak fethedilen yapı, 11. yüzyıla kadar Abbasiler ve Bizanslılar arasında sık sık el değiştirmiştir.^【11】

1071 Malazgirt Meydan Muharebesi’nin ardından Anadolu’nun Türkleşme sürecinde Emir Mengücek Gazi tarafından fethedilen kale, Mengücek Beyliği’nin merkezi haline getirilmiştir. 1228 yılında Anadolu Selçuklu Devleti’nin kontrolüne giren yapı, Moğol istilası sonrası İlhanlıların, ardından Eretna Beyliği, Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmen devletlerinin hakimiyetinde kalmıştır.^【12】

16. yüzyıl başlarında Safevilerin eline geçen kale, 19 Mayıs 1515 tarihinde Yavuz Sultan Selim’in bizzat katıldığı kuşatma neticesinde Osmanlı İmparatorluğu topraklarına katılmıştır.^【13】

Savunma sistemi, doğal kayalıkların avantajı kullanılarak inşa edilen iç ve dış surlardan meydana gelmektedir. Kale bünyesinde burçlar, gözetleme noktaları, sur duvarları ve üç adet sağlam ana kapı yer almaktadır. Yapı içerisinde kayalara oyulmuş sarnıçlar, su depoları, tahıl ambarları, zindanlar ve askeri barınaklar bulunmaktadır.^【14】

Özellikle kaleden başlayarak vadi tabanındaki Tanasur Deresi’ne kadar uzanan su tünelleri ve gizli yollar, kuşatmalar sırasında güvenli su temini ve stratejik geçişler için tasarlanmış gelişmiş bir altyapının varlığını göstermektedir.^【15】

2010 yılında başlatılan arkeolojik kazı çalışmalarıyla, Evliya Çelebi’nin 17. yüzyıla ait Seyahatname eserinde tasvir ettiği yapılar gün yüzüne çıkarılmıştır. Kazılar neticesinde Mengücekliler dönemine ait olduğu değerlendirilen ve "Bey Camii" olarak adlandırılan ibadethanenin kalıntıları, 1000 yıllık bir Türk mahallesi, sokak dokusu ve ev yapıları tespit edilmiştir.^【16】

Buluntular arasında 12. yüzyıl ile 20. yüzyıl arasına tarihlendirilen sırlı ve sırsız seramik parçaları, el yazması kitap varakları ve 16. yüzyıla ait, Ahmet Karahisari ekolüne bağlı olduğu düşünülen 27 varaklık bir Kur'an-ı Kerim yer almaktadır.^【17】

Kemah Kalesi’nin batı tarafında, arkeolojik kazılarla incelenen bir hamam yapısının kalıntıları bulunmaktadır. Kale üzerindeki konut dokusuyla bağlantılı olan bu hamam kalıntısı, bölgenin tescilli kültürel turistik unsurları arasında yer almaktadır.^【18】

^{Kemah Kalesi} (Anadolu Ajansı)

Günümüzde Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından koruma altına alınan kale, restorasyon çalışmalarıyla turizme kazandırılmaya çalışılmaktadır.^【19】

Bazı sur bölümlerinde 2001 yılında onarım faaliyetleri yürütülmüş,^【20】 kazılarda elde edilen bulgular ise toprak ve saman karışımı geleneksel harçlar kullanılarak restore edilmiştir.^【21】