Ana Yazarİzzet ESER13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0002-1685-6247

Türk edebiyatında, farklı türlerde kaleme alınmış metinlerde, tüm semavî dinler için kutsal olan Mescid-i Aksâ’ya ve Kudüs’e dair izler görmek mümkündür. Seyahatnâmeler, edebî değerlerinin yanı sıra tarihî ve kültürel açıdan sundukları zengin bilgilerle bu türler arasında özel bir konuma sahiptir. Kudüs ve çevresinden bahseden ve seyahatnâme tarzında kaleme alınan belli başlı eserler arasında Ahmed Fakîh’in Kitabü Efsafı Mesâcidi’ş-Şerîfe, Evliyâ Çelebi’nin Seyahatnâme, Nâbî’nin Tuhfetü’l-Harameyn, Molla Hıfzî’nin Mirâtü’l-Kuds, Muhammed el-Yemenî’nin Fezâyilü’l-Mekke ve’l-Medine ve’l-Kudüs adlı eserleri sayılabilir (Kaplan, 2023: 19-20; Öztürk, 2017: 43).Evliyâ Çelebi’nin 17. yüzyılda kaleme aldığı ve oldukça kapsamlı bir eser olan Seyahatnâme’de Kudüs ve havalisi ile ilgili detaylı ve önemli bilgiler mevcuttur. Evliyâ Çelebi’nin, farklı zaman dilimlerinde gitmiş olmasına rağmen Kudüs ile ilgili malumatlarını Mekke ve Medine’yi anlattığı cilde yerleştirmesi onun Kudüs ile ilgili algısına dair ipuçları vermektedir (Öztürk, 2017: 43).Evliyâ Çelebî; Kudüs’ü, farklı kültürlerdeki isimlerini vererek anlatmaya başlar. Bu mekânın 124 bin peygamberin yuvası【1】, Müslümanların ilk kıblesi ve bütün milletlerin hasret çektiği bir yer olduğunu belirtir【2】. Kudüs’ün tarihçesi hakkında bilgi verir. Kudüs kalesinin yapımını, tarih içinde el değiştirmesini, nihayet Selim Han【3】 ile selamete erişmesini anlatan Evliyâ Çelebi; şehrin idaresi hakkında açıklamada bulunur. Kudüs Kalesi’ni, kale içindeki yapıları, iç kalenin özelliklerini detaylı bir şekilde aktarır. Şehrin yapılarının kârgir ve üstlerinin kireçle kaplı olduğunu, ahşap yapının hiç bulunmadığını vurgulayan seyyah, Mescid-i Aksâ konusuna geçer. Mekânı, tarihçesini de ele alarak detaylı bir şekilde betimler. Süleyman Han’ın bu mescidin tamirindeki katkılarına da değinen Evliyâ Çelebi, Sahratullah Mescidi’nden söz eder. Anlatım yöntemi yine aynıdır, mekânın tarihçesi ile fizikî özelliklerini betimler. Sultan Süleyman’ın gördüğü bir rüya üzerine bu mescidin süslenmesi konusunda ciddi emek harcadığını; onlarca yıl, çok sayıda ülke gezmesine rağmen böyle cennet benzeri bir yer görmediği yorumunda bulunur. Bu mekân ile ilgili betimlemeleri oldukça güçlü ve kapsamlıdır. Bunlardan sonra mezkûr mescidin mi’râc hadisesindeki yerini ve önemini gözler önüne serer. Mekân tasvirine devam eden Evliyâ Çelebi, bu mescitlerin avlularını, avluların kapılarını, avlulardaki ziyaret yerlerini anlattıktan sonra Kudüs’teki imaretleri sıralar. 7 darü’l-hadis, 10 darü’l-kurra, 40 sıbyan mektebi, 70 tarikatın birer tekkesi, 6 adet büyük han, 6 hamam, 18 çeşme, 70 havuzdan bahsettikten sonra şehrin 2.045 dükkânı olduğunu belirtir. Ardından şehirdeki farklı dinlere mensup insanların ibadethanelerinden söz eder. Bu kısımda, Kudüs’te farklı etnik kökene ve dinî görüşe sahip grupların bulunduğunu ve herkesin kendi inancına göre yaşayabildiğini örnekleriyle ifade eder【4】. Hz. Ömer Mescidi, Ermeni manastırları dile getirdiği yapılardandır. Ardından Kudüs’ün havasından, suyundan insanların giyim kuşamlarından, kişilik özelliklerinden ve fiziki görünümlerinden bahseder. Bağ ve bahçelerinin çok olduğunu aktaran Evliyâ Çelebi ayrıca ekmeğini, üzümünü, kokulu sabununu övdüğü Kudüs’ü dağlarına kar yağan, mahsulleri bol bir memleket olarak açıklar (Evliyâ Çelebi, 2011: 491-534).Evliyâ Çelebi Seyahat-nâme’de 1670’li yılların Kudüs’ünü detaylı bir şekilde tanıtır. Bu tanıtımın genel anlamda Kudüs’ün kimliğini sunduğunu söylemek mümkündür. Farklı dinlerin, kültürlerin bir arada yaşadığını şehrin mimarisi üzerinden net bir şekilde betimlemiştir. Sırt sırta duran faal cami ve kiliseler bunu ispatlamaktadır. Seyyahın anlattıklarından hareketle Osmanlı’nın Kudüs ve havalisine ilgisi de gözler önüne serilmektedir. Evliyâ Çelebi tarafından devrin Kudüs’ü; Osmanlı’nın oluşturduğu huzur iklimi içinde farklı inançların bir arada yaşayabildiği, güçlü bir yönetimi olan kıymetli bir şehir olarak betimlenmiştir.Okuma ÖnerileriEmek, Sema (2019). Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Anlatılan Kudüs Üzerine Coğrafi Bir İnceleme. [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Haliloğlu, Nagihan (2017). “Evliya Çelebi’nin Kudüs’ü”. Lacivert 36. Erişim Tarihi: 15.12.2024, https://www.lacivertdergi.com/dosya/2017/06/14/evliya-celebinin-kudusu.Polat, İbrahim Ethem (2011). Evliya Çelebi’nin İzinde Kudüs Seyahatnamesi. Ankara: Bengü Yayınları. Yıldırım, Behiye (2023). Müslüman Seyyahlara Göre Kudüs (Nâsır-ı Hüsrev, İbn Battûta, Evliyâ Çelebi ve Şiblî Nu’mânî Örneği [Yüksek Lisans Tezi]. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.