Ana YazarEldar HASANOĞLU13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0009-0005-8241-5545

Kudüs’ün doğu yakasında, sur içindeki Eski Şehir’in Müslüman mahallesinde bulunan Mescid-i Aksâ, ismini İsrâ sûresinin ilk ayetinden almaktadır. Burası, Hz. Muhammed’in İsrâ gecesinde Mekke’den Kudüs’e götürüldüğü, peygamberlere imamlık yaparak iki rekât namaz kıldırdığı, Mi‘râctan önce yeryüzündeki son durağı olan 144 dönümlük arazinin tamamını ifade etmektedir. Hz. Muhammed, Kabe’den sonra yeryüzünde ibadet için yapılan ikinci mescidin burada inşa edildiğini, Kâbe’nin inşası ile arasında 40 sene olduğunu buyurmuştur (Buhari, Sahih, IV: 145; Kitabu ehâdîsi’l-enbiyâ, 3366, IV: 162)Mescid-i Aksâ, Müslümanların ilk kıblesidir. Mekke döneminden hicretin 16-17. ayına kadar Müslümanlar buraya dönerek namaz kılmıştır. Burası ibadet niyetiyle yolculuk yapılan 3 mescitten biridir. Hz. Peygamber burada kılınan namazın sevabının diğer yerdekilerden kat kat fazla olduğunu buyurmuştur (Karakaş, 2018: 15-31). Daha erken dönemlerden itibaren bu mukaddes mekânın faziletleriyle ilgili kaleme alınan eserlerden İslam geleneğinde zengin bir literatür oluşmuştur【1】.Mescid-i Aksâ’ya Harem-i Şerif de denmektedir. Kudüs’te İslami dönemin başlamasından itibaren burada inşa edilen medrese ve kütüphaneler, çeşme ve sebiller, dergâh ve tekkeler, minber ve minareler, kemerler gibi yüzlerce dini ve sosyal amaçlı yapı bulunmaktadır【2】. Bunlar arasında sarı kümbetli Kubbetü’s-Sahre Camisi ile kurşun kümbetli Kıble Mescidi özellikle meşhurdur. Hatta çoğu zaman Kıble Mescidi için Mescid-i Aksâ ismi kullanılmaktadır.Hz. Ömer’in fethiyle【3】 birlikte Kudüs yeni bir çehreye bürünmüş ve kutsal bir şehre yakışır gelişmelere şahitlik etmiştir. Şehrin anahtarlarını rahip Sofronyus’tan teslim alan Hz. Ömer, Hz. Muhammed’in ziyaretine tanıklık eden bu şerefli mekânı görmek istemiş, ancak rahip birkaç defa onu yanıltmaya çalışmıştır. Gösterilen yerler Hz. Peygamberin anlattığı alametleri taşımadığı için Hz. Ömer araştırmayı sürdürünce rahip mecbur kalarak o sırada çöplük olarak kullandıkları yeri göstermiştir. Bu yerin doğru olduğuna kanaat getiren Hz. Ömer çöpleri temizletmiş ve ahşap bir cami yaptırmış, böylece Mescid-i Aksâ’yı asıl hüviyetine kavuşturmuştur (Hasanoğlu & Arslantaş, 2021: 165).Emevîler döneminde Mescid-i Aksâ’da İslam mimarisinin şaheserleri Kıble Mescidi ve Kubbetü’s-Sahre Camisii inşa edilmiş, yine başka dini ve sosyal yapılar yapılmıştır. Haçlılar Kudüs’ü işgal edince Mescid-i Aksâ bölgesini Kudüs Latin Krallığı’nın yönetim merkezi belirlemiş, onların izleri Selâhaddîn-i Eyyûbî tarafından temizlenmiştir. Mescid-i Aksâ arazisindeki çeşitli İslami yapılar özellikle Memlükler ve Osmanlılar zamanında inşa ve imar edilmiştir. XIX. yüzyılın ortalarından itibaren siyonist idealleri arkeolojik kazı kılıfında saklanmış, Mescid-i Aksâ’nın altında yapılan oyma faaliyetleri İsrail’in kurulmasıyla hızlanmıştır.Günümüzde Mescid-i Aksâ’nın yönetimi Ürdün’e bağlıdır (el-Arif, 1999: I/247). Mescid-i Aksâ, sadece bir yapı olarak değil; Kur’ân-ı Kerîm’de anılan, Hz. Muhammed’in hadislerine konu olan, tarihi yaşanmışlıkları ile Müslümanları sarmalayan ve bu nedenle Filistin direnişinin nedenlerinden biri olan mabettir. Her bir karışı, Müslümanların inançlarının yanı sıra ortak hafızalarını, kimliklerini ve ümmet bilincini ayakta tutan bir mirastır. Onu korumak, sadece bir mekânı savunmak değil, İslam’ın ilk kıblesine ve tüm peygamberlerin izlerine sahip çıkmak anlamına gelir.Okuma ÖnerileriAydınlı, Osman (Ed.) (2020). Kudüs: Huzuru Bekleyen Şehir. İstanbul: İlim Yayma Vakfı. Bozkurt, Nebi (2004). “Mescid-i Aksâ”. TDV İslam Ansiklopedisi, 29, 268-271. Ankara: TDV Yayınları. Zayid, Abdülhamid (1974). el-Kudsu’l-halide. Kahire: el-Heyetü’l-Mısriyyeti’l-Amme li’l-Kitab.