Ana YazarNihal ŞAHİN UTKU13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0003-2998-4026

Kubbetü’s-Sahre, Kudüs’te Harem-i Şerif sınırları içinde, yüksek bir platform üzerinde yer alan ve İslam mimarisinin en erken ve en önemli örneklerinden biri olarak kabul edilen sembolik bir yapıdır. Hicrî 66 (685) yılında Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân’ın emriyle inşa edilmeye başlanmış ve hicrî 72 (691-692) yılında tamamlanarak görkemli bir törenle açılmıştır (Ebubekir, 2010: 85).“Kaya Kubbesi” anlamına gelen ismini, merkezinde bulunan ve Hz. Peygamber’in Mi‘râc sırasında semaya yükseldiği kutsal sahre taşından almıştır. Bu taş, İslam geleneğinin yanı sıra Yahudilikte de kutsal kabul edilmiş, birçok dinî ve mitolojik anlatıya kaynak olmuştur (Bozkurt, 2002; Grabar, 2004: 48).Kubbetü’s-Sahre’nin inşasında, İsrâ ve Mi‘râc olaylarının hatırasını yaşatma, Kudüs’ün İslami kimlik kazanmasını sağlama ve bölgeyi dinî-siyasi merkez haline getirme gibi amaçlar belirleyici olmuştur. Böylece Müslümanların Kudüs’e ilgisini artırmayı ve bu kutsal mekânı sahiplenmelerini sağlayan yapı, bir mescitten ziyade ziyaretgâh olarak işlev görmüştür (Bozkurt, 2002). Mısır’ın 7 yıllık haraç gelirinin tahsis edildiği Kubbetü’s-Sahre’nin inşasında, dönemin önde gelen ilim ve devlet adamları Recâ b. Hayve ve Kudüslü Yezid b. Sellâm önemli roller üstlenmiştir (Makdisî, 1994: 172). Yapının inşaat ve tezyinat aşamalarında Bizans mimari ve sanat birikiminden yararlanılmış, iç ve dış dekorasyonunda Bizanslı ustalar görev almıştır (Gün & Can, 2006: 142).Kubbetü’s-Sahre’nin mimari planı, Suriye ve Filistin bölgesinde yaygın olan sekizgen yapılardan, özellikle de Kıyâme Kilisesi ve Anastasis Kilisesi ile Busrâ Katedrali’nden esinlenerek tasarlanmıştır (Armstrong, 2021: 317-318). Yapının sekizgen formu, merkezdeki daireyi çevreleyen ve birbirine bağlı iki iç içe geçmiş kareden oluşmaktadır. Bu düzenleme, yapının geometrik estetiğini öne çıkarırken aynı zamanda kutsal alanı da vurgulamaktadır. Ayrıca, kayanın altında mağarayı andıran bölümde yer alan ve düz bir mermer üzerine işlenmiş olan mihrap, İslam sanat tarihinde bu türden ilk örneklerden biri olmasıyla dikkat çekmektedir (Bozkurt, 2002).Kubbetü’s-Sahre, Kur’ân âyetlerinin ilk kez bir yapıya nakşedilmesi bakımından da öne çıkmıştır (Arpacık, 2024: 1479). Allah’ın birliğini, Hz. Muhammed’in peygamberliğinin evrenselliğini ve İslam’ın son din olduğunu vurgulayan bu âyetler, yapıya hem dinî bir derinlik kazandırmış hem de İslam sanatının soyut gücünü ortaya koymuştur.Tarih boyunca birçok devletin ilgi odağı olan Kubbetü’s-Sahre, farklı dönemlerde çeşitli onarım ve değişiklikler geçirmiştir. Abbâsî Halifesi Me’mun, yapının doğu ve kuzey kapılarını yaptırmıştır (Grabar, 1986: 298; Grabar, 1991: 707; Le Strange, 1890: 119). Muktedir Billâh döneminde kubbe onarılmış ve sedir ağacından imal edilen, altın süslemeli oymalı kapılar yapıya eklenmiştir (Avcı, 2002). Fâtımîler döneminde ise çöken kubbe tamir edilmiş ve yapıya yeni bir kitabe eklenmiştir (Le Strange, 1890: 119).1099 yılında Haçlıların Kudüs’ü işgal etmesi, Kubbetü’s-Sahre üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Altın ve gümüş kandilleri yağmalanan yapı (İbnü’l-Esîr, 1992: 8/405; Uleymî, 1999: I/447) kiliseye dönüştürülerek “Templum Domini” adıyla anılmaya başlanmıştır. Şövalyelerin ana karargâhı haline gelen yapının kubbesine altın bir haç yerleştirilmiş, sahrenin altındaki mağara aforoz hücresine çevrilmiş ve duvarları ikonalarla kaplanmıştır. Ziyaretçilerin kutsal kabul edilen sahreden parça koparmasını engellemek amacıyla taşın çevresine demir bir çit çekilmiş, korunması için üzeri mermerle kaplanmıştır (Bozkurt, 2002).Yaklaşık 90 yıl süren Haçlı idaresinin ardından Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin Kudüs’ü fethetmesiyle Kubbetü’s-Sahre yeniden İslami kimliğine kavuşmuştur. Haç kaldırılarak yerine hilal yerleştirilmiş, iç mekândaki ikona ve freskler temizlenmiş ve sahre üzerindeki mermer sökülmüştür. Selâhaddîn-i Eyyûbî, yapıya kendi adına bir kitabe eklemiştir. Eyyûbî ve Memlükler dönemlerinde onarılan yapı (Uleymî: 1999, II/154-155), Osmanlı döneminde ise Kanûnî Sultan Süleyman’ın gerçekleştirdiği kapsamlı tamiratlarla bugünkü estetik görünümüne kavuşmuştur (Grabar, 2006: 200).Bu süreçte dış cephedeki mozaikler Osmanlı çinileriyle kaplanmış, vitray pencereler eklenmiş ve yapı 45 binden fazla çini karo ile süslenmiştir. Ayrıca, kubbe kasnağına Yâsin Suresi, sekizgen kısmına İsrâ Suresi’nin ilk 20 âyeti, kapı üstlerine ise Âyete’l-kürsî ve Fetih Suresi’nin ilk 5 âyeti işlenmiştir (Demirsar Arlı vd., 2000: 531-533; Soycan, 2024: 615-617).Kubbetü’s-Sahre, İslam inancında büyük bir öneme sahip olan Mi‘râc hadisesinin mekânsal sembolü ve Müslümanların ilk kıblesi Mescid-i Aksâ’nın bulunduğu Harem-i Şerif’in ayrılmaz bir parçası olarak Kudüs’ün kutsallığını pekiştiren temel bir unsurdur. Sadece dini bir yapı değil, aynı zamanda İslam sanatının ve mimarisinin ulaştığı düzeyi de yansıtan bu şaheser, İslam medeniyetinin tarihteki estetik anlayışını simgelemektedir. Bunun yanı sıra, Filistin davasıyla bütünleşen Kubbetü’s-Sahre, Müslümanların kutsal değerlerini koruma bilincini ve direniş ruhunu besleyen bir odak noktasıdır. UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer almasıyla evrensel kültürel değerini tescil etmiş olan bu muazzam yapı hem dini hem de tarihi kimliğiyle insanlığın ortak mirasıdır.Okuma ÖnerileriArpacık, Zeyneb (2019).Kubbetü’s-Sahra (Kuruluşundan Osmanlı Dönemine Kadar) [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Aslanapa, Oktay (1989). “Kubbet el-Sahra’da Osmanlı Devri Tamirleri”. Sanat Tarihinde Doğudan Batıya: Ünsal Yücel Anısına Sempozyum Bildirileri, 15-18. Aykaç Fettah (2013).Muqarnas Dergisinde Erken İslam Mimarisi [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Aykaç, Fettah (2018).K.A.C. Creswell’in Erken İslam Mimarisi Araştırmaları ve Türkiye’de Sanat Tarihi Araştırmalarındaki Yeri [Doktora Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Burckhardt, Titus (2013).İslam Sanatı Dil ve Anlam, çev.: Turan Koç. İstanbul: Klasik Yayınları.Çam, Nusret (1997). İslamda Sanat Sanatta İslam. Ankara: Akçağ Yayıncılık. Çaycı, Ahmet (2017). İslam Mimarisinde Anlam ve Sembol. Konya: Palet Yayınları. Dündar, Abdülkadir (2017). “Kubbetü’s-Sahra”. Vakıf ve Toplum Dergisi, 55-58. Dündar, Abdülkadir (2018). “Bulunduğu Şehir, İnşa Edildiği Alan, Mimarisi ve Süslemeleri Bakımından Kubbetü’s-Sahra”. Dinî, Târihî ve Edebî Açıdan Kudüs (s.261- 297). İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları. Fennî, İbrahim & Nemrî, Tahir (2001). el-Mescidü’l-Aksa ve’s-Sahretü’l-Müşerrefe. Amman: Darü’ş-Şuruk li’n-Neşri ve’t-Tevzi’. Grabar, Oleg (2006). “Qubbat al-Sakhra”. Jerusalem Constructing the Study of Islamic Art IV, (s.111-115). Hampshire: Ashgate Publishing Company. Grabar, Oleg (2024).İslam Sanatı Çalışmalarının İnşası IV Kudüs, çev.: F. Tülay Kazancı. İstanbul: Albaraka Yayınları. Hattstein Markus & Delius, Peter (2007).İslam Sanatı ve Mimarisi. İstanbul: Literatür Yayıncılık. Hillenbrand, Robert (2005). İslam Sanatı ve Mimarlığı, çev.: Çiğdem Kafescioğlu. İstanbul: Homer Kitabevi. Insoll, Timothy (2007). İslam Arkeolojisi, çev.: Bahar Tırnakçı. İstanbul: Homer Kitabevi. Kılcı, Ali (2017). “Kubbetü’s-Sahra ve Türkler”. Vakıf ve Toplum Dergisi, 113-119. Makdisî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed (1967).Ahsenü’t-tekâsim fî ma’rifeti’l-ekâlim. Leiden: E. J. Brill. Mekeel-Matteson, Carolanne (1999). “The Meaning of the Dome of the Rock”. Islamic Quarterly, 43 (3), 149-185. Sevinç, Tahir (2016). “Mescidü’l-Aksa ve Kubbetü’s-Sahre Camilerinde İmar ve Tamir Faaliyetleri (1720-1742)”. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 6 (1), 111-137. Suyutî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Abdülhak Minhaci (1982).İthâfu’l-Ehissâ bi Fezâili’l-Mescid-i Aksâ,thk.: Ahmed Ramazan Ahmed. Kahire: Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Ammeli’l-Kitab. Sümer, Necati (2016). “11 ve 13. Yüzyılları Arasında Kudüs’te Dinsel Çoğulculuğun Sembolleri Olarak Ağlama Duvarı, Kutsal Kabir Kilisesi ve Kubbetü’s-Sahra”. Uluslararası Selahaddin Eyyubî Sempozyum Bildirileri Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2, 63-72. Türkantoz, Kayahan (2006). “Kent Kimliğinin Oluşumunda Kutsal Merkezin Yeri: İslam Dönemi Kudüs’ünde Harem-i Şerif Örneği”. Tasarım + Kuram, 3 (4), 60-70. Ülgen, Ali Sami (1963). “Kudüs’te Harem-i Şerif Dahilindeki Kubbetü’s-Sahra (es-Sahratü’l-Müşerrefe Cami-i Ömer)’in XVI. Yüzyılda Yapılmış Olan Çinileri”. Türk San’atı Tarihi Araştırma ve İncelemeleri (658-676). İstanbul: Berksoy Matbaası. Vâsıtî, Ebû Bekr Muhammed b. Musa (1979).Fezâilu’l-Beyti’l-Mukaddes, thk.: İsak Hassun. Jerusalem: Institute of Asian and African Studies The Hebrew University.