Ana YazarKübra ÇAMURDAŞ13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0002-1145-0344

1948 yılında İsrail tarafından yapılan ilk büyük sürgün ve etnik temizlik olarak bilinen Nekbe’de 750.000’den fazla Filistinli evinden ve vatanından zorla çıkarılmıştır【1】. Ürdün, Mısır gibi birçok ülkeye sürülen Filistinlilerin geri dönüşleri engellenmiştir. Ülkeleri dışında yaşamaya zorlanan Filistinli mültecilerin sayısı ve Filistinlilerden boşaltılan bölgelere yerleştirilen Yahudi gaspçıların oranı gittikçe artmıştır. Bunlar yaşanırken Filistinliler, evlerine dönme umudunu sürekli taşımış ve evlerinin anahtarlarını yanlarına almışlardır. Bu durum Filistinliler açısından başlangıçta kısa süreli bir ayrılık olarak görülmüş ancak süreç uzadıkça anahtar sembolleşerek umudun ve direnişin göstergesi haline gelmiştir. Vatanlarını terk etmek zorunda kalan Filistinliler, hafızalarını diri tutmak konusunda “anahtar” gibi birçok sembol üretmişlerdir. Bu semboller siyasi bir tavrı ve duruşu da ortaya koymuştur. Kamal Zeidan’ın belirttiği gibi (2013) özgürlük, barış, umut ve gelecek güvercin, zeytin dalı ve kırılmış zincirlerle temsil edilirken; şehitlik, acı, devrim ve kimlik ise hapishane parmaklıkları, dikenli teller, kefiye, taş ve silah ile temsil edilmektedir.İnsanlar “zihinsel” ve “temsili” olarak iki farklı sembolleştirme faaliyetinde bulunur. Bir tecrübeyi veya yaşantıyı ifade etmek için kullanılan semboller temsili semboller olarak adlandırılır (Tokat, 2012: 25). Bu anlamda Filistinliler için anahtar da temsili bir semboldür. Aslında eski bir tarzı yansıtan, kullanım işlevi neredeyse yok olan ama sembolleşerek günümüze taşınan bu anahtarların nesilden nesile geçen maddi bir miras olarak da somutlaşması ve anahtar sahipliğine değer katması da bu sembolün gücünü arttırmaktadır.Anahtar sahipleri kavramı, Arapça’da Geri Dönüş Anahtarı ( ) مفتاح العودة olarak da ifade edilmiştir. Bu anahtarların şekilsel özelliği büyük, eski ve asılabilecek bir boşluğa sahip olmasıdır. Ayrıca uzun bir şaftı, tek bir ucu ve alt tarafında hafif eğimi bulunmaktadır (Fisk, 2018).İşgal altındaki topraklarda yaşayan Filistinli sanatçıların, diğer Arap ülkelerinde sürgünde yaşayan sanatçılara kıyasla sembolleri daha fazla kullanmayı tercih ettikleri görülmektedir (Zeidan, 2013). Bireysel nesnelerin kolektif sembollere dönüşmesi hem manevi anlam hem de görünürlük anlamı taşımaktadır. İnsanlar kısa zamanda geri döneceklerini düşünmüş ve yanlarına evlerinin anahtarını, tapusunu veya o topraklarda yaşadıklarına, var olduklarına dair somut kanıtlar almışlardır. Evlerine geri dönme umudu taşıyarak alınan anahtarlar nesiller boyu korunmuştur. Anahtar, o evin sahibinin kendileri olduğuna ve geri döneceklerine işaret etmekte ve vatanlarını geri almak için mücadeleye devam etmeleri gerektiğini hatırlatma amacıyla Filistinli ailelerin evlerinin bir köşesine asılmaktadır (Gökçen vd., 2024).【2】Yerinden edilen yaşlı Filistinlilere, vatanları hakkında bilgi aktarma sorumluluğu yüklenmektedir. Nekbe ve Nekse üzerinden yapılan bazı etkinliklerde Filistin kimliğini ve sorumluluğunu aktarma amacıyla yaşlıların evlerinin anahtarını torunlarına verdikleri görülmektedir (Davis, 2016: 84). Filistinlilerin tarihinde Nekbe bağlamında anahtar, tarihi bir öneme de sahiptir (Tutu, 2015: 111). Yaşadıkları yerden sürekli bir kopuşu simgeleyen anahtar, birçok farklı sanatçı tarafından kullanılmış; özellikle önemli edebiyat eserleri ve resimlerde yer almıştır. Sözgelimi Kenizé Mourad’ın çalışmasında bu simge şu şekilde geçmektedir:“Büyükannemin her ayın sonunda UNWRA’nın mültecilere dağıttığı yiyecekleri almaya gittiğini anımsıyorum. Çocuktum, ona eşlik ederdim, kuyruğa girer, un, pirinç, yağ alırdık. Büyükanneme, komşularımız bunu yapmazken, biz neden kuyruğa giriyoruz, neden yiyecek yardımı alıyoruz, diye sormuştum. Bana ailesinin kaçmak zorunda kaldığını, evlerini kaybettiklerini anlatmıştı, bir gün oraya geri dönmeyi umut ederdi. Anahtarı avludaki bir taşın altına sakladığını söylerdi (Mourad, 2010: 64).”Anahtar, Filistin tarihinin önemli olaylarında, gösterilerde, resmi anma törenlerinde, şarkılarda ve hikâyelerde sıklıkla görünür. Bilhassa 1948’den önceki hayata ve o zamandan bu yana geçen mücadele yıllarına dair anlatılar, anmanın ve görünürlüğün merkezi biçimleri olduğundan bu dönemi simgeleyen nesnelerin ayrı bir önemi vardır (Youm7, 2023). Anahtar gibi sembollerin ve etrafında oluşan simgesel anlamların gelecek nesillere sözlü anlatımı ve sanat eserleri ile aktarımının yanı sıra daha formel çabaların da olduğunu görüyoruz. Bunlar arasında Beyrut Şatilla Filistin Mülteci Kampı’nda kurulan Hafıza Müzesi çok önemlidir. Muhammed Hatib’in kurduğu bu müzenin umudu ve pişmanlığı bir arada bulundurduğu ifade edilmiştir (Fisk, 2018). Müzelerin formel yönü ve dışarıdan gelenleri bilgilendirici tarafı oldukça önemlidir. Burada Filistin’den getirdikleri nesneleri bırakan insanlarla bu nesneleri hatırlatıcı olarak ziyarete gelen insanlar arasında empatik bir ilişki kurulur. Başta Gazze olmak üzere Filistin’de yaşanan soykırımın tüm insanlar tarafından algılanabilmesi için anahtar gibi sembolik değeri yüksek olan nesnelerin sergilenebileceği benzer müzelere ihtiyaç olduğu görülmektedir.Okuma ÖnerileriAlnaji, Sanaa (2022). The Maintenance of Identity and Transnational Family Ties Across Generations: The Role Of Palestinian Mothers in Turkey [Yüksek Lisans Tezi]. Ankara: Ted University Graduate School Migration Studies.Feldman, Ilana (2008). “Refusing Invisibility: Documentation and Memorialization in Palestinian Refugee Claims”. Journal of Refugee Studies, 21 (4).Zoghi, Neda; Mohd Nor, Mohd Roslan & Abdul Hamid, Faisal Ahmad (2018). “Art Under The Gun: The Role of Symbols Especially the Key in Contemporary Palestinian Art”. Journal al-Muqaddimah, 6 (1), 16-27.