Kuduz

Kuduz, Lyssavirus cinsine ait virüslerin neden olduğu, merkezi sinir sistemini etkileyen akut bir enfeksiyon hastalığıdır. Hastalık, enfekte hayvanların tükürüğüyle (genellikle ısırık yoluyla) bulaşır ve tedavi edilmediği takdirde neredeyse her zaman ölümcüldür. Kuduz, hem insanlar hem de hayvanlar için ciddi bir halk sağlığı sorunudur. Hastalığın önlenmesi, kuduz şüpheli temas sonrası hızlı ve etkili müdahale ile mümkündür.

Kuduzun Etiyolojisi ve Epidemiyolojisi

Kuduz virüsü, Rhabdoviridae familyasına ait bir RNA virüsüdür. Virüs, enfekte hayvanların tükürüğüyle (ısırık, tırmalama veya açık yaraya temas yoluyla) bulaşır. Enfekte hayvanlar arasında köpekler, kediler, yarasalar, tilkiler, çakallar ve rakunlar sayılabilir. Virüs, periferik sinirler yoluyla merkezi sinir sistemine ulaşır ve burada iltihaplanmaya neden olur.

Kuduz, dünya genelinde görülen bir hastalıktır, ancak özellikle Asya ve Afrika'da yaygındır. Köpek kaynaklı kuduz, bu bölgelerde insan kuduz vakalarının büyük çoğunluğundan sorumludur. Gelişmiş ülkelerde ise yarasalar, kuduzun başlıca rezervuarıdır. Kuduz, önlenebilir bir hastalık olmasına rağmen, her yıl dünya genelinde binlerce insanın ölümüne neden olmaktadır.

Klinik Bulgular ve Semptomlar

Kuduz, klinik olarak prodromal dönem, akut nörolojik dönem ve koma olmak üzere üç evrede incelenir.

Prodromal Dönem

Bu dönem, semptomların başlangıcından önceki 2-10 günlük süreyi kapsar. Semptomlar spesifik olmayabilir ve şunları içerir:

• Ateş
• Baş ağrısı
• Halsizlik
• İştahsızlık
• Isırık bölgesinde ağrı, kaşıntı veya karıncalanma

Akut Nörolojik Dönem

Bu dönemde, merkezi sinir sistemi tutulumuna bağlı semptomlar ortaya çıkar. İki farklı form görülebilir:

Ensefalitik (Öfkeli) Kuduz

Hiperaktivite: Huzursuzluk, ajitasyon ve saldırganlık.

• Hidrofobi: Su korkusu ve yutma güçlüğü (faringeal kas spazmları nedeniyle).
• Aerofobi: Hava akımına karşı aşırı duyarlılık.
• Nörolojik bulgular: Konfüzyon, halüsinasyonlar ve nöbetler.

Paralitik (Sakin) Kuduz

• Felç: Flasid (gevşek) felç, genellikle ısırık bölgesinden başlayarak yayılır.
• Koma: Hızlı ilerleyen bilinç kaybı.

Koma ve Ölüm

Kuduz, tedavi edilmediği takdirde hızla koma ve ölümle sonuçlanır. Ölüm genellikle solunum yetmezliği veya kardiyak arrest nedeniyle gerçekleşir.

Tanı Yöntemleri

Kuduzun tanısı, klinik bulgular ve laboratuvar testleri ile konulur. Tanıda kullanılan yöntemler şunlardır:

• Direkt floresan antikor testi (DFA): Beyin dokusu, tükürük veya deri biyopsisinde kuduz virüsü antijenlerinin tespiti.
• Polimeraz Zincir Reaksiyonu (PCR): Tükürük, BOS veya dokularda kuduz virüsü RNA'sının tespiti.
• Serolojik testler: Kanda kuduz virüsüne karşı oluşan antikorların tespiti.

Tedavi Yaklaşımları

Kuduzun klinik belirtileri ortaya çıktıktan sonra etkili bir tedavisi yoktur ve hastalık neredeyse her zaman ölümcüldür. Bu nedenle, kuduz şüpheli temas sonrası hızlı müdahale kritik öneme sahiptir.

Temas Sonrası Profilaksi (PEP)

• Yara bakımı: Isırık veya tırmalama yarasının sabun ve bol suyla yıkanması.
• Kuduz immünoglobulini (RIG): Yara bölgesine ve kas içine uygulanır. Pasif bağışıklık sağlar.
• Kuduz aşısı: Temas sonrası 0, 3, 7, 14 ve 28. günlerde toplam 5 doz olarak uygulanır. Aşı, aktif bağışıklık sağlar.

Destekleyici Tedavi

Klinik belirtiler ortaya çıktıktan sonra, destekleyici tedavi uygulanır:

• Yoğun bakım: Solunum ve dolaşım desteği.
• Semptomatik tedavi: Ağrı, ajitasyon ve nöbetlerin kontrolü.

Korunma ve Aşılama

Kuduzdan korunmanın en etkili yolu, hem insanlar hem de hayvanlar için aşılamadır.

İnsanlarda Aşılama

• Temas öncesi profilaksi: Yüksek riskli gruplar (veterinerler, laboratuvar çalışanları) için önerilir. 0, 7 ve 21/28. günlerde toplam 3 doz uygulanır.
• Temas sonrası profilaksi: Kuduz şüpheli temas durumunda uygulanır.

Hayvanlarda Aşılama

• Evcil hayvanların aşılanması: Köpek ve kedilerin düzenli olarak aşılanması, kuduzun yayılmasını önlemede kritik öneme sahiptir.
• Yabani hayvanların aşılanması: Bazı bölgelerde, yabani hayvanlar için oral kuduz aşısı kullanılmaktadır.