1992 ile 1995 yılları arasında yaşanan Bosna Savaşı, Avrupa’nın II. Dünya Savaşı’ndan sonraki en ağır insani trajedilerinden biri olarak tarihte yer aldı. Savaşın en acı sahnelerinden biri ise Saraybosna Kuşatması sırasında yaşandı. Dört yıla yakın süren bu kuşatma boyunca Saraybosna, dünyanın gözleri önünde ağır bir insani felaketin merkezi hâline geldi.
Şehir tepelerde konuşlanmış Sırp güçleri tarafından kuşatılmış, günlük hayat topçu ateşleri, keskin nişancı saldırıları, açlık, susuzluk ve sürekli bir ölüm korkusuyla iç içe geçmişti. Ancak bütün bu karanlık tabloya rağmen şehirde yaşayan Müslüman Boşnak halkı, hayatı tamamen terk etmedi; aksine hayatta kalabilmek için olağanüstü bir direniş ve dayanışma sergiledi.
Modern Tarihin En Acı Dolu Savaşlarından Birine Sahne Olan Bosna Hersek (Anadolu Ajansı)
Saraybosna’da sıradan bir gün çoğu zaman gecenin ağır bombardıman sesleriyle başlardı. Gece boyunca dağlardan gelen top mermileri şehrin farklı noktalarına düşer, patlamaların yankısı vadinin içinde uzun süre dolaşırdı. İnsanlar genellikle evlerinin bodrumlarında ya da daha güvenli gördükleri iç odalarda uyumaya çalışırdı. Uyku, çoğu zaman kesintili ve huzursuz olurdu.
Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte şehirde yaşayan insanlar hayatta olduklarını fark etmenin sessiz rahatlamasını yaşardı. Birçok aile için sabahın ilk işi, sınırlı saatlerde akabilen suyu yakalayabilmek için ellerindeki bidonları doldurmaktı. Elektrik çoğu zaman kesikti, doğalgaz ise neredeyse hiç yoktu. Bu nedenle insanlar suyu ve yakıtı son derece dikkatli kullanmak zorundaydı.
Şehrin günlük hayatı keskin nişancı tehdidi altında sürüyordu. Özellikle ana caddeler ve açık alanlar, tepelerde konuşlanan nişancılar tarafından kontrol ediliyordu. Halk arasında bazı yollar “keskin nişancı caddesi” olarak anılmaya başlamıştı. İnsanlar bu yolları geçerken koşarak ilerler, bazen bir duvarın arkasında bekler, sonra bir anda karşı tarafa ulaşmaya çalışırdı.
Bir annenin çocuğuyla birlikte ekmek almak için evden çıkması bile ciddi bir risk anlamına geliyordu. Buna rağmen şehirde hayat tamamen durmadı. İnsanlar kuyruklara giriyor, yardım kuruluşlarının dağıttığı gıdaları alabilmek için bekliyordu. Ancak bu kuyruklar bile güvenli değildi; savaş boyunca ekmek kuyruğunda ya da su doldururken hayatını kaybeden siviller oldu.
Marş Mira: Barış İçin Yürünen Ölüm Yolu (Anadolu Ajansı)
Öğle saatleri Saraybosna’da çoğu zaman hayatta kalma mücadelesinin en yoğun yaşandığı zaman dilimiydi. İnsanlar yakacak odun bulabilmek için yıkılmış binaların kalıntılarından parçalar topluyor, bazen parklardaki ağaçlar kesilerek yakıt elde edilmeye çalışılıyordu. Nitekim birçok evde tek bir soba etrafında birkaç aile birlikte ısınırdı.
Komşuluk ilişkileri savaşın en güçlü dayanışma biçimlerinden birine dönüşmüştü. Bir evde biraz fazla yiyecek varsa, bu çoğu zaman diğer komşularla paylaşılırdı. Küçük bir ekmek parçası bile büyük bir değere sahipti. İnsanlar açlıkla mücadele ederken bile birbirlerini ayakta tutmaya çalışıyordu.
Çocuklar için savaşın anlamı ise çok daha ağırdı. Birçok okul ya yıkılmış ya da güvenlik nedeniyle kapatılmıştı. Buna rağmen bazı öğretmenler bodrum katlarında küçük sınıflar kurarak çocukların eğitimden tamamen kopmamasını sağlamaya çalıştı. Çocuklar bazen ders sırasında patlama sesleri duyuyor, öğretmenleriyle birlikte yere uzanarak saldırının geçmesini bekliyordu. O yıllarda Saraybosna’da büyüyen bir nesil, çocukluklarının büyük bölümünü siren sesleri ve patlamalar arasında geçirdi.
Akşam saatleri yaklaştığında şehir yeniden karanlığa gömülürdü. Elektrik olmadığı için Saraybosna geceleri neredeyse tamamen ışığını kaybederdi. Evlerde mumlar ya da küçük gaz lambaları yakılırdı. Aileler genellikle aynı odada toplanır, dışarıdan gelen patlama seslerini dinlerken birbirlerine moral vermeye çalışırdı. Kimi zaman insanlar eski günleri konuşur, savaşın bir gün mutlaka biteceğine dair umutlarını paylaşırdı. İnanç, sabır ve dayanışma bu karanlık günlerde insanların psikolojik olarak ayakta kalmasını sağlayan en önemli unsurlardan biri haline gelmişti.
Saraybosna'nın Bosna Savaşı'nda "Dünyaya Açılan" Tek kapısı "Umut Tüneli" (Anadolu Ajansı)
Savaşın ilerleyen dönemlerinde şehirde hayatı biraz olsun sürdürebilmek için farklı çözümler geliştirildi. Bunlardan biri de kuşatma altındaki Saraybosna ile şehir dışındaki bölgeler arasında gizlice inşa edilen Saraybosna Tüneli oldu. Bu tünel sayesinde şehre sınırlı miktarda gıda, ilaç ve yakıt ulaştırılabildi. Aynı zamanda birçok insan için bu tünel, kuşatma altındaki şehirle dış dünya arasındaki tek bağlantı haline geldi.
Kuşatma yıllarında kültürel hayat tamamen yok olmadı. Bombardıman altında konserler düzenlendi, tiyatro oyunları sahnelendi, sanatçılar ve yazarlar yaşananları kayıt altına almaya çalıştı. Çünkü Saraybosna halkı için savaş yalnızca fiziksel bir mücadelenin yanı sıra kimliğini ve kültürünü koruma mücadelesiydi.
Savaşın en acı sayfalarından biri ise Temmuz 1995’te yaşanan Srebrenitsa Soykırımı oldu. Srebrenitsa’da binlerce Boşnak sivilin katledilmesi, savaşın insanlık tarihindeki en karanlık olaylarından biri olarak kayıtlara geçti.
Bugün Saraybosna sokaklarında yürüyen bir ziyaretçi, şehrin geçmişte yaşadığı bu zorlu yılların izlerini hâlâ görebilir. Kaldırımlarda kırmızı reçine ile doldurulmuş patlama izleri, yani “Saraybosna gülleri”, savaş sırasında hayatını kaybeden sivillerin sessiz hatıraları olarak şehrin hafızasında yaşamaya devam etmektedir.
Saraybosna'da, Yıllar Savaşın İzlerini Silemedi (Anadolu Ajansı)
Savaşın son yıllarına doğru Saraybosna’da yaşam giderek daha da ağırlaşmış olsa da şehirdeki direniş ruhu zayıflamadı. Kuşatma altındaki halk, günlük hayatın en basit unsurlarını bile koruyabilmek için büyük bir irade gösterdi. Birçok insan sabah evinden çıkarken geri dönüp dönemeyeceğini bilmeden yola koyuluyor, buna rağmen hayatı tamamen durdurmamaya çalışıyordu.
Bir baba, ailesi için biraz yiyecek bulabilmek amacıyla saatlerce süren riskli bir yolculuğa çıkabiliyor; bir anne çocuklarının korkmaması için bombardıman sesleri arasında onlara masallar anlatabiliyordu. Bu küçük ama güçlü davranışlar, Saraybosna’da yaşayan insanların umudu canlı tutma çabasının bir parçasıydı. Şehirdeki her aile, savaşın getirdiği kayıplara rağmen ayakta kalmaya çalışıyor, komşular birbirlerine destek olarak hayatın tamamen çökmemesini sağlıyordu.
Kuşatma boyunca Saraybosna fiziksel saldırıların yanı sıra psikolojik bir savaşın da hedefi oldu. Sürekli bombardıman altında yaşamak, insanların ruhsal dünyasında derin izler bıraktı. Ancak buna rağmen şehirde bir teslimiyet duygusu hakim olmadı. İnsanlar evlerinin duvarlarını onarıyor, küçük bahçelerde sebze yetiştiriyor, çocuklarını hayatta tutabilmek için her yolu deniyordu. Bazen bir radyo yayını, bazen uzak bir ülkeden gelen küçük bir yardım haberi bile şehirde büyük bir moral kaynağı olabiliyordu.
Bosna Hersek'teki Savaşta Başkent Saraybosna'da Öldürülen 1601 Çocuk Anıldı (Anadolu Ajansı)
Kuşatma sırasında şehirdeki ibadethaneler de halkın moral bulduğu önemli mekanlardan biri haline geldi. İnsanlar zaman zaman bombardıman tehlikesine rağmen camilerde bir araya geliyor, dua ederek dayanma gücü bulmaya çalışıyordu. Bu toplanmalar aynı zamanda insanların birbirlerinin hayatta olduğunu görmelerini sağlayan sosyal buluşmalar niteliği de taşıyordu. Birçok Saraybosnalı için bu anlar, savaşın karanlığı içinde kısa süreli de olsa bir huzur duygusu yaratıyordu.
1995 yılına gelindiğinde savaşın yorgunluğu hem şehirde yaşayan insanlarda hem de uluslararası kamuoyunda daha görünür hale gelmişti. Uzun süren kuşatma, Saraybosna’nın fiziksel yapısında büyük yıkımlara yol açmıştı; birçok bina ağır hasar görmüş, altyapı sistemleri neredeyse tamamen çökmüştü. Ancak şehirde yaşayan insanlar için en büyük kayıp, savaş boyunca kaybettikleri yakınları ve dostlarıydı. Her mahallede, her sokakta bu kayıpların hatırası vardı. Birçok aile savaşın sonunda eksilmişti; bazı evler tamamen boş kalmış, bazı aileler ise acı hatıralarla yaşamaya devam etmek zorunda kalmıştı.
1995 yılının sonlarına doğru uluslararası diplomatik girişimler yoğunlaştı ve savaşın sona erdirilmesi için önemli adımlar atıldı. Aynı yıl imzalanan Dayton Anlaşması ile Bosna Savaşı resmen sona erdi. Bu anlaşma, kuşatma altında yaşayan Saraybosna için yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Savaş sona erdiğinde şehir büyük ölçüde harap durumdaydı; ancak Saraybosna halkı için en önemli şey artık bombaların susmuş olmasıydı.
Dayton Barış Anlaşması (Anadolu Ajansı)
Savaşın bitmesiyle birlikte şehir yavaş yavaş yeniden ayağa kalkmaya başladı. Yıkılan binalar onarıldı, yollar ve köprüler yeniden inşa edildi, insanlar normal hayatlarına dönmeye çalıştı. Ancak savaşın bıraktığı izler yalnızca binalarda değil, insanların hafızasında da yaşamaya devam etti. Kuşatma yıllarında yaşanan acılar, kayıplar ve hatıralar Saraybosna’nın kolektif hafızasının bir parçası haline geldi.
Bugün Saraybosna, geçmişte yaşadığı büyük trajedilere rağmen yaşamaya devam eden bir şehir olarak varlığını sürdürüyor. Sokaklarında yürüyen insanlar, bir yandan modern bir Avrupa başkentinin ritmini yaşarken diğer yandan geçmişin hatıralarını taşımaya devam ediyor. Savaşın izleri bazı duvarlarda, bazı anıtlarda ve insanların anlatılarında hâlâ görülebilir.
