Saraybosna Umut Tüneli (Tunel Spasa)

Saraybosna Umut Tüneli, modern tarihin en uzun kuşatması olarak bilinen 1425 günlük Saraybosna Kuşatması sırasında, Sırp birlikleri tarafından kuşatılan başkent Saraybosna’yı dış dünyaya bağlamak amacıyla inşa edilen stratejik bir yeraltı geçididir.^【1】  İnşasına 1993 yılında başlanan tünel, Bosna Hersek ordusunun kontrolündeki Dobrinja ve Butmir bölgelerini Saraybosna Havalimanı pistinin altından birbirine bağlamıştır.

Tarihsel Arka Plan

Saraybosna Umut Tüneli'nin inşasına giden süreç, 1 Mart 1992'de Bosna-Hersek'in referandumla bağımsızlığını ilan etmesi ve bu kararı tanımayan Sırp birliklerinin 5 Nisan 1992'de başlattığı kuşatma ile şekillenmiştir. Saraybosna, 1425 gün süren bu kuşatmayla modern tarihin en uzun süreli muhasarasına maruz kalmış; şehrin dış dünyayla olan tüm kara yolu bağlantıları kesilmiştir. Öyle ki şehrin lojistik olarak tamamen izole edilmesi, gıda, ilaç ve mühimmat gibi temel ihtiyaçların karşılanmasını imkansız hale getirmiş; halkı ve savunma birliklerini büyük bir insani krizle karşı karşıya bırakmıştır.^【2】 

1993 yılına gelindiğinde, Birleşmiş Milletler (BM) kontrolünde olan Saraybosna Havalimanı, şehrin iki yakasındaki Boşnak bölgelerini (Dobrinja ve Butmir) birbirinden ayıran bir engel haline gelmiştir. Havalimanı pistinden geçmeye çalışan sivillerin keskin nişancı ateşi altında hayatını kaybetmesi üzerine, kuşatmayı yarmak için yeraltından bir geçit açılması fikri doğmuştur.^【3】  Mühendisliğini Nedzad Brankovic’in üstlendiği tünel projesi, Bosna-Hersek’in ilk Cumhurbaşkanı Aliya İzzetbegoviç’in onayı ve oğlu Bakir İzzetbegoviç’in de dahil olduğu bir heyetin girişimiyle hayata geçirilmiştir.^【4】  Tünelin inşası için stratejik konumu nedeniyle Butmir tarafında Kolar ailesine ait olan ev seçilmiş ve bu ev, tünelin gizli giriş noktası ve operasyonel merkezi olarak kullanılmıştır.

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa’da yaşanan en büyük katliam ve sistematik şiddet olaylarına sahne olan Bosna Savaşı'nın ortasında, 30 Temmuz 1993’te tünelin açılması, askeri bir strateji olmasının yanı sıra, aynı zamanda 400 bin kişinin hayatta kalma iradesinin bir sembolü olmuştur. Tünel, şehrin savunulması için gerekli silahların ulaştırılmasının yanı sıra, kuşatma altındaki halka yiyecek, mazot ve elektrik hattı sağlanmasında tek meşru kanal görevi görmüştür.^【5】 

Teknik Özellikler ve İnşa Süreci

Umut Tüneli’nin inşası, askeri mühendislik ve sivil dayanışmanın birleştiği, tamamen kuşatma altındaki imkansızlıklar içerisinde şekillenen teknik bir süreçtir. Projenin mühendisliğini Nedzad Brankovic üstlenmiş, inşaat çalışmaları 1993 yılının Mart ayında başlatılmıştır. Tünelin temel amacı, Birleşmiş Milletler kontrolündeki "tarafsız bölge" olan havalimanı pistinin altından geçerek kuşatılmış Saraybosna’yı özgür bölge olan Butmir ile birleştirmektir.

Tünel, toplam 800 metre uzunluğundadır. İç yapısı itibarıyla oldukça dar ve alçak bir mimariye sahiptir; genişliği 1 metre, yüksekliği ise yaklaşık 1,60 metredir. Nitekim bu fiziksel kısıtlamalar, tüneli kullanan askerlerin ve sivillerin büyük bir kısmının eğilerek veya çömelerek hareket etmesini zorunlu kılmıştır. Tünelin tavan ve yan duvarları, toprağın çökmesini engellemek amacıyla tahta bloklar, tomruklar ve yer yer çelik levhalar ile desteklenmiştir.

İnşaat, teknolojik ekipman eksikliği nedeniyle neredeyse tamamen manuel yöntemlerle yürütülmüştür. Yaklaşık 300 kişiden oluşan gönüllü bir ekip, sadece kürekler ve kazmalar kullanarak 4 ay 4 gün boyunca aralıksız çalışmıştır.^【6】  Kazı çalışmaları başlangıçta iki vardiya olarak planlanmıştır. Özellikle 300-400 metrelik kazı aşamasından sonra, çıkarılan kum ve toprağın dışarı tahliyesi en büyük teknik zorluklardan biri haline gelmiştir.^【7】   İnşaat süreci boyunca yeraltı sularının sızıntısı ve yağmur sularının baskını nedeniyle çalışmalar sık sık durma noktasına gelmiş, su seviyesi bazen işçilerin beline kadar yükselmiştir.^【8】 

Tünel tamamlandıktan sonra, operasyonel kapasitesini artırmak için zeminine askeri malzemelerin ve ağır yüklerin taşınabileceği bir raylı sistem döşenmiştir. Ve bu raylar üzerinde hareket eden küçük vagonlar ve el arabaları, mühimmat, gıda ve ilaç sevkiyatını hızlandırmıştır. Ayrıca tünel, sadece bir geçiş yolu değil, aynı zamanda bir altyapı koridoru işlevi görmüştür; içerisinden şehre yüksek voltajlı elektrik sağlayan kablolar, telefon hatları ve yakıt aktarımı için boru hatları geçirilmiştir.^【9】 

Tünelin Butmir tarafındaki girişi, stratejik olarak Kolar ailesine ait evin altından başlatılarak Sırp keskin nişancılarından ve topçu ateşinden gizlenmiştir. 30 Temmuz 1993 tarihinde iki ucun birleşmesiyle faaliyete geçen yapı, savaşın sonuna kadar şehrin lojistik kalbi olmaya devam etmiştir.

Müzeleşme Süreci ve Sergilenen Eserler

Tünelin müzeleşme süreci, 1996 yılında Kolar ailesinin kişisel çabalarıyla başlamış ve zamanla kurumsal bir yapıya kavuşmuştur. Günümüzde "Saraybosna Anıt Merkezi" (Fond Memorijala) tarafından yönetilen müze kompleksinde, tünelin kuzey girişi olan iki katlı ev ve çevresi korunmaktadır. Müze envanterinde; tünelin kazılmasında kullanılan kürek ve el arabaları, sevkiyat için döşenen raylar, askerlerin kullandığı üniformalar, döneme ait fotoğraflar ve video kayıtları bulunmaktadır. Müzenin önemli parçalarından biri, Bosna-Hersek'in ilk Cumhurbaşkanı Aliya İzzetbegoviç'in tünelden geçişi sırasında kullanılan koltuğudur.^【10】 

Stratejik ve İnsani Önemi

Kuşatma altındaki yaklaşık 400 bin kişi için hayatta kalmanın tek yolu olan tünel, "dünyaya açılan tek kapı" olarak nitelendirilmiştir.^【11】  Tünel aracılığıyla şehre gıda, ilaç, mazot ve askeri mühimmat sevkiyatı yapılmış; aynı zamanda yaralıların tahliyesi ve sivil geçişleri sağlanmıştır. Günlük ortalama 1000 kişinin kullandığı tünelden yaklaşık 300 bin insanın hayatının kurtulduğu tahmin edilmektedir.^【12】  Dönemin devlet başkanı Aliya İzzetbegoviç de dahil olmak üzere pek çok siyasi ve askeri lider bu yolu kullanmıştır.

Günümüzdeki Durumu

Savaşın ardından tünelin kuzey girişinde bulunan Kolar ailesine ait ev, 1996 yılında müze haline getirilmiş, daha sonra kamulaştırılarak "Saraybosna Kantonu Anıt Fonu"na devredilmiştir. Bugün orijinal tünelin 20 metrelik bir kısmı ziyarete açıktır ve müze bünyesinde savaş dönemine ait fotoğraflar, belgeler ve askeri malzemeler sergilenmektedir. Literatürde "savaş turizmi" ve "karanlık turizm" (dark tourism) kapsamında değerlendirilen müze, Bosna Hersek'in en çok ziyaret edilen noktalarından biri olup; trajedinin hatırlanması ve küresel farkındalığın artırılması noktasında önemli bir rol oynamaktadır.