Mahmud Ahmedinejad, 28 Ekim 1956'da doğmuş İranlı mühendis ve siyasetçidir. Tahran Belediye Başkanlığı görevinin ardından 2005 yılında İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığına seçilmiş, 2009'daki tartışmalı yeniden seçilişinin ardından 2013 yılına kadar bu görevi sürdürmüştür. ^【1】

Sekiz yıllık cumhurbaşkanlığı dönemi, İran'ın nükleer programı konusunda Batı ile yaşanan uzun süreli gerilimi, İsrail-Filistin ilişkilerine dair açıklamaları, Latin Amerika ülkeleriyle kurduğu siyasi ittifaklar ve 2009 seçimleri sonrası ülke çapında yaşanan protesto dalgasıyla anılmaktadır. Görevi bıraktıktan sonra 2017 ve 2024 yıllarında cumhurbaşkanlığına yeniden aday olmuş, her iki seferde de Anayasa Muhafızlar Konseyi tarafından adaylığı reddedilmiştir. 2026 yılında İran'a yönelik Amerikan-İsrail askerî harekâtı sırasında adı, rejim değişikliği planlarıyla anılmıştır.

^{Eski İran Cumhurbaşkanı Ahmedinejad, İstanbul’da (}AA⁾

Ahmedinejad, Tahran'ın güneydoğusundaki Garmsar kentine yakın Aradan köyünde, demircilik yapan bir babanın yedi çocuğundan dördüncüsü olarak dünyaya gelmiştir. Ailenin asıl soyadının Saborjhian olduğu, ailenin daha iyi ekonomik olanaklar aramak amacıyla Tahran'a taşınmasıyla birlikte soyadın değiştirildiği bilinmektedir.^【2】 Babası Ahmad, Aradan'da önce bir bakkal, ardından bir berber dükkânı işletmiş; Tahran'a göç ettikten sonra ise demircilik yapmıştır.

1975 yılındaki üniversite giriş sınavında 130. olarak dereceye giren Ahmedinejad, İran Bilim ve Teknoloji Üniversitesinde inşaat mühendisliği eğitimine başlamıştır. Aynı üniversitede 1986'da yüksek lisans, 1987'de ise ulaşım mühendisliği ve trafik planlaması alanında doktora derecesi almıştır.

1979 İslam Devrimi'nin ardından, Ayetullah Mohammad Beheshti tarafından kurulan ve üniversiteler ile din okulları arasındaki İslamcı öğrenci hareketini örgütlemeyi amaçlayan Üniversiteler ve İlahiyat Okulları Arasında Birliği Güçlendirme Ofisi'nin (OSU) üyesi olmuş; ^【3】aynı zamanda İslami Öğrenciler Cemiyeti'nin kurucularından biri olarak anılmıştır. ^【4】Bazı kaynaklara göre Amerikan Büyükelçiliği'nin basılması fikri OSU içinde gündeme geldiğinde, Ahmedinejad aynı anda Sovyet büyükelçiliğinin de basılmasını önermiştir; bazı eski rehinelerin kendisini rehin alanlar arasında tanıdıklarını iddia etmelerine karşın, Ahmedinejad bu iddiaları sürekli reddetmiştir.^【5】

1980'de başlayan İran-Irak Savaşı sırasında batı cephelerine giden Ahmedinejad, 1986'da İslam Devrimi Muhafızları Ordusu'na (İRGC) gönüllü olarak katılmış; ^【6】özel kuvvetler bünyesindeki istihbarat-güvenlik biriminde görev almıştır. ^【7】Savaş sırasında Irak'ın Kerkük kentine yönelik operasyonlara ve Avrupa'daki gizli faaliyetlere katıldığına dair doğrulanmamış iddialar bulunmaktadır. ^【8】

Aynı dönemde Besic gönüllü gençlik teşkilatı bünyesinde eğitmenlik yaptığı da kaydedilmektedir. Savaş sonrasında Ahmedinejad, 1980'lerde Batı Azerbaycan eyaletine bağlı Maku ve Hoy kentlerinde dört yıl valilik yapmış, ardından Kürdistan eyaleti vali yardımcılığı görevinde bulunmuştur. 1993 yılında Kültür ve Yükseköğretim Bakanlığı kültür danışmanlığı görevini sürdürürken yeni kurulan Erdebil eyaletinin valiliğine atanmış ve üç yıl üst üste örnek vali seçilmiştir. 1997'de, reformist Muhammed Hatemi yönetiminin göreve gelmesiyle valilik görevinden alınan Ahmedinejad, İran Bilim ve Teknoloji Üniversitesine öğretim üyesi olarak dönmüş ve İnşaat Mühendisliği Fakültesi bilim kurulu üyeliğine getirilmiştir. ^【9】 Bu dönemde Ensar-ı Hizbullah grubu ile de bağlantılı olmuştur. ^【10】

^{Mahmud Ahmadinejad (}AA⁾

2003 yerel seçimlerinde reformist seçmenlerin oy kullanma oranının düşük olması sonucunda muhafazakârların çoğunluğu ele geçirdiği Tahran Belediye Meclisi, Mayıs 2003'te 12 milyon nüfuslu başkent Tahran'ın belediye başkanlığına Ahmedinejad'ı atamıştır. ^【11】Belediye başkanlığı döneminde yerel hizmetleri iyileştirmeyi, yolları onarmayı ve düzensiz trafik sistemini iyileştirmeyi hedeflediği; eski bir askerî figür olarak Batı tarzı "yozlaşmayla" mücadeleyi güçlendirerek güçlü bir modern İslami İran inşa etme sözü verdiği kaydedilmiştir. ^【12】 Bu dönemde bazı fast food restoranların kapatılması, erkek belediye çalışanlarına sakal ve uzun kollu kıyafet zorunluluğu getirilmesi ve belediye binalarında kadın-erkek için ayrı asansör uygulaması gibi kararlar hayata geçirilmiştir.

Aynı dönemde muhafazakâr İslam Devrimi Fedaileri Cemiyeti'nin merkez konseyi üyesi de olan Ahmedinejad, 2005 cumhurbaşkanlığı seçiminin ilk turunda bu cemiyetin resmî adayı olarak desteklenmemiş; cemiyet, ilk turda Mohammad Bagher Ghalibaf'ı desteklemiştir. Cumhurbaşkanlığına adaylığından önce hiçbir seçilmiş görevde bulunmamış ve uluslararası arenada büyük ölçüde tanınmayan bir isim olan Ahmedinejad, yolsuzlukla mücadele, yoksullara daha fazla ekonomik destek ve merhum Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin savunduğu devrim ilkelerinin korunması vaatleriyle kampanyalar yürütmüştür.

^【13】

24 Haziran 2005'te yapılan ikinci tur seçimde, yaklaşık 22 milyon kişi oy kullanmış ve katılım yüzde 60 düzeyinde gerçekleşmiştir. Ahmedinejad, rakibi eski Cumhurbaşkanı Ali Ekber Haşimi Rafsancani'nin aldığı yüzde 35,9'luk oyun neredeyse iki katı olan yaklaşık yüzde 62 oranında oy almıştır. ^【14】İran Anayasası uyarınca cumhurbaşkanı doğrudan halk oyuyla dört yıllığına seçilmekte ve art arda en fazla iki dönem görev yapabilmektedir. Ağustos 2005'te göreve başlayan Ahmedinejad, 24 yıl aradan sonra İran'ın din adamı kökenli olmayan ilk cumhurbaşkanı olmuştur. Yemin töreninde Dinî Lider Ayetullah Ali Hamaney'in elini öperek bağlılığını göstermiş ve bunu yapan ilk İran cumhurbaşkanı olmuştur.^【15】

^{İran, Başkanlık Seçimi (}AA⁾

Ahmedinejad, göreve geldiği andan itibaren Batı ile ilişkileri olumsuz etkileyen açıklamalarda bulunmuştur. 26 Ekim 2005'te Tahran'da düzenlenen "Siyonizmsiz Dünya" başlıklı öğrenci konferansında İçişleri Bakanlığı konferans salonunda yaklaşık 4.000 öğrenciye hitap eden Ahmedinejad, Ayetullah Humeyni'ye atfen İsrail'in "haritadan silinmesi gerektiğini" söylemiştir. ^【16】 Aynı konuşmada holokostun tarihsel gerçekliğini sorgulayıcı ifadeler kullanmış, Avrupalı devletlerin Yahudilere Filistin yerine kendi topraklarından bir bölge tahsis etmesi gerektiğini öne sürmüştür. 8 Aralık 2006'da benzer bir öneriyi tekrarlayarak Avrupa, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada veya Alaska'dan bir bölgenin Yahudi devleti için ayrılmasını önermiştir. ^【17】Bu açıklamaların ardından, Dışişleri Bakanlığına bağlı Siyasal ve Uluslararası Araştırmalar Enstitüsü 11 Aralık 2006'da "Soykırımın Gözden Geçirilmesi: Küresel Vizyon" başlıklı iki gün süren bir konferans düzenlemiş; bu konferansa Ahmedinejad'ın yanı sıra eski Ku Klux Klan lideri David Duke ve Fransız akademisyen Robert Faurisson gibi soykırımı inkâr eden kişiler de katılmıştır.^【18】

Ocak 2007'de Latin Amerika turuna çıkan Ahmedinejad'ın ilk durağı Venezuela olmuş, burada Devlet Başkanı Hugo Chávez ile bir araya gelerek OPEC üretiminin kısılması çağrısında bulunmuşlardır; iki ülke ayrıca ortak bir petrol şirketi kurulmasını öngören ticari bir anlaşma imzalamıştır. ^【19】Aynı gezi kapsamında Nikaragua Devlet Başkanı Daniel Ortega ile bir araya gelerek baraj, konut ve fabrika inşasını kapsayan bir kalkınma anlaşması imzalamış; Ekvador Devlet Başkanı Rafael Correa'nın yemin törenine katılmış ve Bolivya lideri Evo Morales ile görüşmüştür.^【20】

Mart 2007'de İran Devrim Muhafızları'na bağlı birimler, Basra Körfezi'nde inceleme yapan 15 İngiliz denizci ve deniz piyadesini alıkoymuştur; İran tarafı bu kişilerin İran sularına "izinsiz girdiğini" ileri sürerken Britanya, söz konusu ekibin Irak sularında bulunduğunu savunmuştur. Ahmedinejad, 4 Nisan 2007'de tutulan denizcilerin "İngiliz halkına Paskalya hediyesi" olarak serbest bırakılacağını duyurmuştur. Aynı ay, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin uranyum zenginleştirmeyi durdurmaması nedeniyle uyguladığı yaptırımlara ilişkin olarak Ahmedinejad, İran ordusunun kendine yeterli olduğunu ve yaptırımlardan zarar görmeyeceğini belirtmiştir.^【21】

^{Eski İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad Ropörtaj Verirken (}AA⁾

24 Eylül 2007'de Columbia Üniversitesinde bir konferansa konuşmacı olarak katılan Ahmedinejad, üniversite başkanı tarafından "acımasız bir diktatörün tüm belirtilerini taşıyan bir lider" olarak tanıtılmıştır. Üniversite Başkanı konuşmasında Ahmedinejad'ın holokostu inkâr etmesini, insan haklarına ters düşen uygulamalarda bulunmasını ve İran'ın nükleer programını eleştirmiştir.^【22】

Ertesi gün Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda konuşan Ahmedinejad, Uluslararası Atom Enerjisi Kurumuna (UAEK) atıfla, İran'ın nükleer meselesinin artık yalnızca bu kurumun yetki alanında olduğunu ve "kapandığını" ileri sürmüştür. ^【23】Kasım 2007'de doğu İran'da Birjand kentinde binlerce kişiye hitap eden Ahmedinejad, ülkesinin 3.000 santrifüjünü çalışır hâle getirdiğini iddia etmiş; bu iddia, UAEK Başkanı Muhammed El Baradey'in hazırladığı ve Natanz tesisinde yaklaşık 2.000 santrifüjün çalışır durumda olduğunu belirten rapor ile çelişmiştir.^【24】

Ahmedinejad, Mart 2008'deki ziyaretinde 2003 Amerikan işgalinden bu yana Bağdat'ı ziyaret eden ilk bölgesel devlet başkanı olmuştur. İki gün süren bu ziyarette, İran mallarının Irak’a ihracatını desteklemek amacıyla 1 milyar dolarlık kredi ve bir dizi ticaret anlaşması açıklanmıştır.^【25】 Mayıs 2008'de İsrail'in kuruluşunun 60. yıl dönümü vesilesiyle İran Meclisi'nde konuşan Ahmedinejad, İsrail'i "kokuşmuş bir ceset" olarak nitelendirmiş, rejimin yok oluşa doğru ilerlediğini savunmuştur. Haziran 2008'de Roma'da düzenlenen Birleşmiş Milletler Gıda Zirvesi'ne gitmeden önce yaptığı açıklamada İsrail'in haritadan sileceğini yinelemiştir.^【26】

12 Haziran 2009'da yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde İçişleri Bakanlığı, Ahmedinejad'ın yüzde 62,6 oyla yeniden seçildiğini duyurmuştur; en yakın rakibi eski Başbakan Mir Hüseyin Musevi yüzde 34 oy almıştır. ^【27】 Sonuçlar, seçim öncesi anketlerin öngördüğünün aksine geniş bir farkla açıklanınca başkent Tahran ve diğer şehirlerde büyük gösterilere yol açmış, bu gösteriler zaman zaman Ahmedinejad'ın eski üyesi olduğu Besic milis kuvvetlerince müdahaleyle karşılanmıştır. Dinî Lider Hamaney, sonucun yeniden oylamaya açılması yönündeki talepleri reddederek seçimi desteklemiştir. İkinci döneminde artan onay oranı düşüşü ve azil tehditleriyle karşılaşan Ahmedinejad, Ağustos 2013'te görevi Hasan Ruhani'ye devretmiştir.

Ahmedinejad , İran'ın nükleer zenginleştirme projesi, İsrail'e yönelik sert açıklamaları ve İsrail'in Filistin halkına yönelik tutumunu sorgulayan siyasi söylemlerde bulunmuştur. Daha sonraki dönemlerde İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu tarafından "varoluşsal bir tehdit" olarak nitelendirilmiştir. Öte yandan Ahmedinejad, 2003 yılında İran'ın Washington yönetimine gönderdiği ve nükleer programı da kapsayan kapsamlı görüşme teklifini içeren bir mektuba atıfta bulunarak, bu teklifin Bush yönetimince değerlendirilmemesinin ardından gerilimin tırmandığını savunmuştur.

^{İran, Başkanlık Seçiminde Mahmud Ahmadinejad (}AA⁾

İç politikada ekonomik faaliyetleri ile anılan Ahmedinejad, genç çiftlere düşük faizli kredi sağlayan Mehr-i Rıza Fonu'na milyar doların üzerinde kaynak ayrılmasını sağlamış, devlet şirketlerinin hisselerinin düşük gelirli kesimlere "adalet hisseleri" adıyla dağıtılmasını başlatmıştır. Bu uygulamalar, enflasyonun ve işsizliğin yükselmesine yol açtığı gerekçesiyle iktisatçılar ve bazı din adamları tarafından eleştirilmiştir. 2006 ve 2007'de yayımlanan iki açık mektupla önde gelen İranlı iktisatçılar, politikalarını "popülist" olarak nitelendirmiştir. ^【28】Kadınların futbol stadyumlarına girmesine izin verilmesi yönündeki 2006 tarihli kararı da muhafazakâr din adamları arasında tepkiyle karşılanmıştır.

Ahmedinejad'ın 1979 Tahran Rehine Krizi'ndeki rolüne dair sorular da kariyeri boyunca gündemde kalmıştır; bazı eski rehineler kendisini rehin alanlar arasında tanıdıklarını öne sürmüş, Ahmedinejad ise bu iddiaları sürekli reddetmiştir. 2023 yılında ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıkları Kontrol Ofisi (OFAC), cumhurbaşkanlığı döneminde ABD vatandaşlarının alıkonulmasıyla ilişkilendirilen İran İstihbarat ve Güvenlik Bakanlığı'na maddi destek sağladığı gerekçesiyle Ahmedinejad'a yönelik yaptırım kararı almıştır.^【29】

Ahmedinejad, Dinî Lider Hamaney'in aday olmaması yönündeki tavsiyesine rağmen 12 Nisan 2017'de yeniden cumhurbaşkanlığı adaylığı için kayıt yaptırmış; kaydının amacının yalnızca eski yardımcısı Hamid Bagayi'yi desteklemek olduğunu belirtmiştir. 20 Nisan 2017'de Anayasa Muhafızlar Konseyi tarafından adaylığı reddedilmiştir. ^【30】Aynı yıl yaptığı bir söyleşide, iki dönemlik görevinin ardından ülkenin daha iyi yönetilebileceğini ve halkın servetinin yeniden halka döndürülmesi gerektiğini savunmuştur.

Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin Mayıs 2024'te bir helikopter kazasında hayatını kaybetmesinin ardından açılan seçime, 2 Haziran 2024'te yeniden kayıt yaptıran Ahmedinejad, ekonomiyi iyileştirmeyi ve yolsuzlukla mücadeleyi öncelikleri arasında saymıştır; ancak Anayasa Muhafızlar Konseyi tarafından bir kez daha adaylıktan reddedilmiştir.^【31】

Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail, Dinî Lider Hamaney'in öldürülmesinin ardından İran'da rejim değişikliği sağlamak amacıyla Ahmedinejad'ı ülkenin başına getirmeyi planladığı iddia edilmektedir. ^【32】 Söz konusu plana göre savaşın ilk gününde Tahran'daki evine düzenlenen İsrail hava saldırısının, ev hapsinde tutulan Ahmedinejad'ı serbest bırakmayı amaçlayan bir kurtarma operasyonu niteliği taşıdığı bildirilmiştir. Saldırıda yaralanan ancak hayatta kalan Ahmedinejad'ın, bu girişimin ardından rejim değişikliği planına yönelik fikrini değiştirdiği ve iş birliğini kestiği aktarılmıştır. ABD yetkilileri, mevcut akıbetinin ve bulunduğu yerin bilinmediğini belirtmiştir.^【33】Mahmut Ahmedinejad'ın son yıllarda rejim yetkililerini yolsuzlukla itham ederek karşı karşıya geldiği, yardımcılarının tutuklandığı ve hareket alanının eviyle kısıtlandığı belirtilmektedir fakat kesin bilgi elde edilememektedir. Ayrıca yakın çevresindeki bazı isimlerin Batı ile yakın ilişki kurmak veya İsrail lehine casusluk yapmakla suçlandığı ifade edilmektedir.^【34】 Ahmedinejad'ın 2019 yılındaki bir söyleşisinde Donald Trump'ı "eylem adamı" olarak tanımladığı ve iki ülke arasında maliyet-fayda odaklı bir yakınlaşma önerisinde bulunduğu bilgisi de iddialar arasındadır.^【35】

Mahmud Ahmedinejad, 2005-2013 yılları arasında İran Cumhurbaşkanlığı görevini yürütmüş, bu süre zarfında ülke genelinde kapsamlı taşra ziyaretleri gerçekleştirmiştir. Ekonomik veriler, görev döneminde enflasyon ve işsizlik oranlarında artış kaydedildiğini göstermektedir. Dış politikada nükleer programa yönelik uluslararası söylemleri, döneminde İran’a yönelik uluslararası yaptırımların genişlemesi ve diplomatik izolasyon süreciyle ilişkilendirilmiştir. 2013 sonrası süreçte, Anayasa Koruyucular Konseyi tarafından cumhurbaşkanlığı adaylığı başvuruları reddedilmiştir. Günümüzde ise resmî kurumsal yapının dışında kalan Ahmedinejad, 2026 yılı itibarıyla siyasi söylemlerini ve kamuoyunda görünürlüğünü sürdürmektedir.