Ayetullah Ali Hamaney (Ali Hüseyni Hamaney), İran İslam Cumhuriyeti’nde 1989’dan 2026’daki ölümüne kadar “Lider” makamını yürütmüş din adamı ve siyasetçidir. 1939’da Meşhed’de doğmuş, medrese eğitimini Meşhed, Necef ve Kum hatlarında sürdürmüştür. Devrim öncesi dönemde Şah yönetimine karşı dinî-siyasal muhalefet içinde yer almış ve bu nedenle defalarca gözaltı, tutukluluk ve sürgün yaşamıştır.^【1】1979 sonrası dönemde devrim kurumlarında görev alarak devletin üst düzey karar mekanizmalarına girmiştir. 1980’lerde savunma ve savaş yönetimi başlıklarıyla ilişkilendirilen görevler üstlenmiştir. 1981’de bir suikast girişiminden sağ çıkmış ve aynı yıl cumhurbaşkanlığına seçilmiştir. 1985’te ikinci kez cumhurbaşkanı seçilmiş ve 1989’da Liderlik makamına gelmiştir. Liderliği döneminde güvenlik, kurumlar arası denge, iç siyasi krizler ve bölgesel gerilimler İran siyasetinin ana gündemleri arasında yer almıştır. 28 Şubat 2026 tarihinde öldürülmüştür.^【2】

İlk Yılları

Ali Hamaney 19 Nisan 1939’da Meşhed’de dünyaya geldi. Babası Seyyid Cevad Hamaney dinî ilimlerle uğraşan bir âlimdi. Dört yaşında geleneksel “maktab” düzenine giderek alfabe ve Kur’an öğrenimine başladı. Daha sonra Meşhed’de yeni kurulmuş bir İslami okulda öğrenimini sürdürdü. İlkokul sonrası doğrudan Meşhed medresesine geçti ve temel dinî eğitim hattına yerleşti. Bu dönemde mantık, felsefe ve fıkıh gibi alanlarda orta düzey dersleri kısa sürede tamamladı. Meşhed’de Süleyman Han ve Nevvab okullarında eğitim gördü. İleri düzey ders halkalarına geçişi, Meşhed’deki büyük âlimlerin derslerine katılımıyla başladı. Genç yaşta dinî metinlerle yoğun temas, ilerideki vaaz ve öğretim pratiğinin temelini oluşturdu.^【3】

Çocukluk yıllarında Meşhed’in Şii ziyaret kültürü ve medrese ağı, onun gündelik çevresini belirledi. Babasının evde yürüttüğü dinî öğretim, aile içinde düzenli bir eğitim ritmi oluşturdu. Çocuk yaşta hem okul hem medrese disiplinini bir arada yaşadı. Bu ikili eğitim düzeni, modern dersler ile geleneksel dinî derslerin yan yana ilerlemesini sağladı. Gençlik öncesi dönemde okuma ve ezber temelli öğrenim, medrese eğitiminde ağırlık kazandı. Bu yıllarda aile içi otorite ve dinî çevreyle kurulan bağlar, sosyal ağlarını sınırlı ama yoğun bir çevrede topladı. Meşhed’in dinî merkez oluşu, farklı âlimlerle erken temas imkânı verdi. Bu temaslar, ileri eğitim için Necef ve Kum’a yönelişin zeminini hazırladı.^【4】

Erken yaşlarda siyasal farkındalık, 1952’de Nevvab Safevi’nin Meşhed’de yaptığı konuşmayı dinlemesiyle ilişkilendirilir. Bu olay, Hamaney’in çocukluk çağında Şah yönetimine karşı dinî-siyasal muhalefet fikrine temas ettiği bir eşik olarak anlatılır. 13 yaşında kendisinde “mücadele görevi” düşüncesinin doğduğu vurgulanır. Bu dönemde siyasal bilinç, dinî eğitimden bağımsız bir alan olarak değil, dinî görev anlayışıyla birlikte gelişen bir hat olarak görülür. Bu farkındalık, 1960’ların başında Kum’daki siyasal çevrelerle kuracağı bağın erken işaretlerini oluşturdu. Meşhed’deki dinî çevrenin gündeminde yer alan baskı, modernleşme ve monarşi tartışmaları, genç öğrencilerin konuşmalarına da yansıdı. Hamaney’in çocukluk ve ilk gençlik yılları, bu tartışmaların yoğun olduğu bir döneme denk geldi. Erken yaşta vaaz kültürü içinde yer alması, topluluk önünde konuşma pratiğinin temelini attı. Bu pratik, ilerleyen yıllarda cami dersleri ve hutbelerle genişledi. Böylece çocukluk dönemindeki eğitim hattı, siyasal faaliyete uzanan bir köprü kurdu.^【5】

Hamaney'in hayatına ilişkin infografik - Anadolu Ajansı

Gençliği ve Eğitim Hayatı

Hamaney 18 yaşına geldiğinde ileri düzey dinî eğitim için Necef’e gitmeyi planladı ve 1957’de Irak’a geçti. Necef’te Ayetullah Hakim ve Ayetullah Şehrudi gibi âlimlerin derslerine katıldı. Bu dersler, Şii ilim geleneğinin en üst düzey halkalarından biri içinde yürütülüyordu. Necef’te kalıcı biçimde eğitim sürdürmeyi istedi. Babasının talebi, eğitimini Kum’da sürdürmesi yönünde oldu. Bu talep üzerine 1958’de İran’a döndü. 1958–1964 arasında Kum’da ileri düzey derslere katıldı. Bu dönemde Ayetullah Burucerdi, Humeyni, Hairi Yezdi ve Allame Tabatabai’nin derslerinden yararlandı. Kum’daki eğitim, fıkıh-usul ve felsefe ekseninde derinleşti. Bu yıllar, dinî otorite ağı içinde tanınmasını sağlayan bir birikim dönemi olarak yer aldı.^{【6】【7】}

1964’te babasının sağlık sorunları nedeniyle Meşhed’e döndü. Babasının bir gözünü kaybetmesi ve okuma güçlüğü yaşaması, aile içinde bakım sorumluluğunu öne çıkardı. Meşhed’e dönüş, eğitim hattını tamamen kesmedi. Meşhed’de Grand Ayetullah Milani’nin derslerine devam etti. İleri eğitimini tamamlamış bir müctehid olarak tanımlanan bir aşamaya ulaştı. Bu dönemde genç medrese ve üniversite öğrencilerine ders vermeye başladı. Tefsir, hadis ve İslami ideoloji dersleri, özellikle genç kitleler arasında yaygınlaştı. Derslerin üç farklı camide yürütüldüğü ve binlerce gence ulaştığı bir dönem yaşandı. Ders notları el yazması ve daktilo kopyalarla farklı şehirlere taşındı. Böylece öğretim faaliyeti, örgütlenme ve fikir dolaşımıyla iç içe geçti. ^{【8】【9】}

Gençlik döneminde eğitim ile siyasal faaliyet birbirini tamamlayan bir çizgide ilerledi. 1962’de Kum’da Humeyni’nin takipçileri arasına katıldı. Bu katılım, Şah yönetimine karşı dinî liderlik etrafında örgütlenen muhalefetin bir parçası olma anlamı taşıdı. 1963’te Humeyni’nin gizli mesajını Meşhed’deki âlimlere ulaştırma görevini üstlendi. Bu görevin ardından Birjand’a giderek görüşleri yaymak üzere çalışmalar yaptı. Birjand’da ilk kez tutuklandı ve bir gece cezaevinde kaldı. 1963 Haziran olaylarıyla bağlantılı faaliyetler nedeniyle yeniden tutuklandı ve ağır koşullarda on gün hapiste kaldı. 1964’te Kirman ve Zahidan’a giderek Şah’ın reform referandumuna karşı konuşmalar yaptı. Bu konuşmalar sonrasında SAVAK tarafından yakalanarak Tahran’a götürüldü. İki ay boyunca hücrede kaldı ve işkence gördü. Serbest kaldıktan sonra Meşhed ve Tahran’da dersleri yeniden başlattı ve zamanla yeraltına çekildi.^【10】

Siyasi Kariyerinin Başlaması ve Devrim Öncesi Dönemde Karşılaştığı Olaylar

Hamaney’in devrim öncesi siyasal çizgisi, 1960’ların başından 1979’a kadar süren bir yeraltı faaliyet dönemini kapsar. Bu dönemde temel faaliyet alanı vaaz, ders halkaları ve örgütsel temaslardı. Konuşma yasağı ve sürekli takip, 1963’ten sonra hayatının kalıcı unsurlarına dönüştü. 1967’de “yeraltına çekilme” kararı, gözetim koşullarıyla birlikte gelişti. Bu sırada yeniden tutuklandı ve sorgu süreçleri yaşadı. 1970’lerden itibaren devletin kendisine yönelik hassasiyeti arttı. Silahlı hareketlerin altyapısının oluştuğu iddiası, onun çevresinin hedef alınmasında kullanıldı. Serbest kaldıktan sonra derslere katılım büyüdü ve gizli toplantılar çoğaldı. 1972–1975 arasında Meşhed’de üç camide düzenli ders halkaları yürüttü. Bu halka, özellikle gençler ve öğrenciler arasında yaygın karşılık buldu. Bu yayılma, 1975’te evine baskın yapılması ve altıncı kez tutuklanmasıyla sonuçlandı. ^【11】

1975’te “Polis-SAVAK Ortak Cezaevi” olarak anılan yerde aylarca tutuldu. Bu tutukluluk, en uzun ve en ağır dönemlerinden biri olarak anılır. Serbest kaldığında ders ve konuşma yapması tamamen yasaklandı. Buna rağmen gizli faaliyetler sürdü. 1976’da yeniden yakalandı ve üç yıl sürgün cezası verildi. Sürgün dönemi, 1978’de ülke genelindeki siyasal koşullar nedeniyle sona erdi. 1978’in sonlarına doğru Meşhed’e döndü. 1978 protestolarının yaygınlaştığı dönemde dinî-siyasal faaliyetlerini sürdürdü. Bu aşama, monarşinin çözülüşü ve devrim sürecinin hızlanmasıyla aynı zamana denk geldi. 1979 Şubatında devrimin başarıya ulaşması, onun yeraltı döneminin bitişi anlamına geldi. ^【12】

Devrim öncesi dönemde yaşadığı olaylar, siyasal kariyerinin sonraki aşamalarını biçimlendirdi. Tekrar eden tutuklamalar, onun güvenlik aygıtıyla uzun süreli bir karşılaşma hattı yaşamasına yol açtı. Uzun sorgular ve hücre süreci, devrimci kimliğin kurucu deneyimleri arasında sayıldı. Vaaz ve derslerin çoğu, genç kitleleri hedefleyen bir dil ve içerikle yürüdü. Bu durum, devrim sonrası kadrolarla bağ kurmasını kolaylaştırdı. 1979 öncesinde kurduğu sosyal ağlar, devrim sonrası kurumlara geçişte rol oynadı. Dini dersler, aynı zamanda siyasal mobilizasyonun konuşulduğu alanlar hâline geldi. Bu dönemde karşılaştığı baskı, siyasal mücadeleyi “dini görev” olarak kavrayan bir çerçeve içinde anlamlandırıldı. Devrimin hemen öncesinde Tahran’a geçişi, yeni kurumlarda görev alma sürecini başlattı. Böylece yeraltı faaliyeti, devrim sonrası devlet görevlerine dönüşen bir süreklilik oluşturdu. ^【13】

Ölüm haberinin ardından sevenleri sokaklarda gözyaşı döktü - Anadolu Ajansı

Devrim Sonrası Yükseliş ve Cumhurbaşkanlığı (1981–1989)

1979’dan hemen önce İslam Devrim Konseyi kuruldu ve Hamaney bu konseyin üyeleri arasında yer aldı. Bu görev, Meşhed’den Tahran’a taşınmasını gerektirdi. Devrim sonrası ilk yıllarda İslam Cumhuriyeti Partisi’nin kurucu üyeleri arasında bulundu. Savunma bakan yardımcılığı yaptı ve Devrim Muhafızları üzerinde denetim rolü üstlendi. Humeyni’nin kararıyla Tahran Cuma imamlığı görevine getirildi. 1980’de Tahran milletvekili olarak Meclis’e girdi. 1981’de Yüksek Savunma Konseyi’nde Humeyni temsilciliği yaptı. İran-Irak Savaşı sırasında cephelerde aktif görünürlük kazandı. 1981’de Ebuzer Camisi’nde suikast girişiminden sağ çıktı ve uzun süre hastanede kaldı. Bu saldırı, sağ kolunda kalıcı etkiler bırakan bir olay olarak tanımlanır. Aynı yıl cumhurbaşkanı seçildi ve İran’ın ilk din adamı kökenli cumhurbaşkanı oldu. ^【14】

Cumhurbaşkanlığı döneminin ilk safhası, savaşın en yoğun yıllarıyla çakıştı. Savaşın sevk ve idaresi, cephelerle düzenli temas ve savunma kurumlarıyla koordinasyon bu dönemin ana eksenini oluşturdu. Hamaney’in savaş ziyaretleri, askeri kurumlarla yakın ilişki kurulmasını kolaylaştırdı. 1982’de Devrim Kültür Konseyi başkanlığına getirildi. 1986’da Maslahat Konseyi başkanlığı görevini üstlendi. 1985’te ikinci kez cumhurbaşkanı seçildi ve dört yıllık yeni dönem başladı. Bu dönemde yürütmenin günlük idaresi, savaş ekonomisi ve iç güvenlik başlıklarıyla iç içe ilerledi. Devlet kurumlarının yerleşmesi ve yeni bürokrasinin güçlenmesi, cumhurbaşkanlığı döneminin arka planını oluşturdu. Savaşın son yıllarında toplumsal yorgunluk, ekonomik baskılar ve güvenlik kaygıları yönetimin gündeminde yer aldı. 1988’de savaşın sonuna yaklaşan süreç, devletin iç ve dış önceliklerinde yeniden düzenlemeleri gündeme getirdi. 1989’daki liderlik geçişi, cumhurbaşkanlığı döneminin kapanışına denk geldi. ^【15】

Cumhurbaşkanlığı döneminde karşılaşılan olaylar, yalnızca savaşla sınırlı kalmadı. Devrim sonrası siyasal şiddet ve güvenlik sorunları 1981’in genel atmosferini belirledi. Hamaney’in yaralandığı suikast girişimi, devletin üst kadrolarına yönelik saldırı dalgasının bir parçası olarak görüldü. Bu dönem, yürütme içinde sert güvenlik tedbirlerinin uygulandığı yıllarla ilişkilendirildi. Cumhurbaşkanlığı görevi, Humeyni’nin Liderlik makamı altında işleyen bir yürütme pratiğiyle birlikte yürüdü. Bu durum, yürütme yetkilerinin sınırlarını ve kurumlar arası ilişki biçimini etkiledi. Hamaney’in aynı anda farklı kurullarda görev alması, devletin kriz döneminde kadro yoğunlaşması şeklinde okunabilir. Savaş yönetimi, kamuoyuna dönük konuşmalar ve dini hutbeler, onun siyasal kimliğinin bir arada ilerleyen alanları oldu. 1989’a gelindiğinde, Humeyni’nin ölümü ve liderlik seçimi gündeme geldi. Böylece cumhurbaşkanlığı dönemi, liderliğe geçişin hemen öncesinde tamamlandı.

Yüce Lider Dönemi (1989–2026)

1989’da Humeyni’nin ölümünün ardından Uzmanlar Meclisi Hamaney’i Lider seçti. Bu seçim, onun cumhurbaşkanlığından devletin en üst makamına geçişini ifade etti. 1990’da anayasa revizyon komitesinin başkanlığını üstlendi. Liderlik döneminin başlangıcı, savaş sonrası yeniden inşa ve ekonomik toparlanma ihtiyacının yüksek olduğu bir zamana denk geldi. Bu dönemde güvenlik kurumlarının kurumsal ağırlığı arttı ve devletin savunma kapasitesi genişletildi. Devrim Muhafızları’nın askeri kapasitesinin yanı sıra ekonomik ve siyasi alanlarda da etkili bir kurumsal güç hâline gelmesi, liderlik döneminin temel özelliklerinden biri olarak anıldı. 1990’lar boyunca reform talepleri ile güvenlik öncelikleri arasındaki gerilim, iç siyasi gündemin önemli başlıklarından biri hâline geldi. 1997’de reformist çizgiyi temsil eden bir cumhurbaşkanının seçilmesi, sistem içi rekabetin görünürlüğünü artırdı. Liderlik makamı, bu rekabet içinde “sistemin istikrarı” ve “güvenlik” ekseninde hareket eden bir üst yön belirleme rolü oynadı. 2000’ler boyunca nükleer program, yaptırımlar ve bölgesel çatışmalar, dış politika gündeminin merkezinde yer aldı. 2010’lar ve 2020’lerde protesto dalgaları, yaptırımların ekonomik etkileri ve bölgesel askeri gerilimler liderlik döneminin ana kriz alanları oldu. ^【16】

Hamaney’in liderliği döneminde iç siyaset, seçimler ve toplumsal hareketler üzerinden sık sık gerilim üretti. 2009’daki cumhurbaşkanlığı seçimleri sonrasında geniş protestolar gerçekleşti. Devletin bu protestolara sert müdahalede bulunduğu, güvenlik kurumlarının sokaklara yayılan itirazları bastırdığı bir dönem yaşandı. 2010’ların sonlarına doğru ekonomik zorluklarla tetiklenen protestolar yeniden gündeme geldi. 2022’de kadın hakları ve toplumsal özgürlük temalı protestoların yaygınlaşması, iç siyasi kriz alanlarını genişletti. Bu süreçlerde liderlik makamı, düzenin korunması ve güvenlik yaklaşımı çerçevesinde konumlandı. Devlet aygıtı, protestoları güvenlik tehdidi olarak değerlendiren uygulamalarla yanıt verdi. İç siyasette reform talepleri, ekonomik beklentiler ve kuşak değişimi, yönetim üzerindeki toplumsal baskıyı artırdı. Liderlik döneminin son safhalarında ekonomik izolasyon ve yaptırımlar, gündelik yaşam koşullarını etkileyen ana faktörler arasında sayıldı. Güvenlik öncelikli yönetim tarzı, hem siyasi kurumların işleyişinde hem kamusal alanın düzenlenmesinde belirleyici bir rol oynadı. Bu tablo, liderlik döneminin iç siyaset boyutunu oluşturan ana hatları bir araya getirir.

Hamaney ile birlikte vefat eden üst düzey isimler - Anadolu Ajansı

Dış siyasette Hamaney dönemi, ABD ve İsrail ile uzun süreli gerilim, bölgesel nüfuz arayışı ve yaptırımların çevrelediği bir hat üzerinde ilerledi. Bölgesel ortaklar ve vekil güçler üzerinden etki alanı oluşturma stratejisi, liderlik döneminin temel unsurlarından biri olarak anıldı. İran’ın askeri ve paramiliter kapasitesinin bölge çapında kullanımı, dış politika ile güvenlik yaklaşımını iç içe geçirdi. Nükleer program, yaptırımların genişlemesi ve diplomatik müzakereler, dönem boyunca devam eden bir gündem oluşturdu. Bu süreçte “direnç ekonomisi” söylemi, yaptırımlara karşı iç üretim ve dayanıklılık iddiasıyla birlikte kullanıldı. Batı ile sınırlı angajman, dış politikada kalıcı bir tercih hattı olarak yer aldı. Rusya ve Çin ile ilişkiler, yaptırımlar altında ekonomik ve diplomatik manevra alanı açan başlıklardan biri olarak öne çıktı.

Ölümü

Ali Hamaney’in ölümü 28 Şubat 2026'da gerçekleştirilmiştir. Ölüm yaşı 86 olarak verildi. Ölümün, ABD ve İsrail’in ortak hava saldırısı sonucu olduğu ifade edildi. İran devlet medyası ölümün doğrulandığını duyuran yayınlar yaptı. Haber akışında saldırının yer ve zamanlamasına dair farklı ayrıntılar öne çıktı. Bazı anlatımlarda saldırının bir yerleşkeye veya karargâha yönelik olduğu ifade edildi. ^【17】

Ölümün doğrulanmasıyla İran’da yas atmosferi ve resmî açıklamalar gündeme geldi. ^【18】