Mama Hatun Kervansarayı

Erzincan ilinin Tercan ilçesinde (eski adıyla Mamahatun) konumlanan Mama Hatun Külliyesi, 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başlarında inşa edilmiş, Saltuklu dönemine ait anıtsal bir yapılar topluluğudur. Külliye; bir kümbet, kervansaray, hamam ve günümüzde yerinde yeni bir cami bulunan yıkılmış bir mescitten oluşmaktadır. Erzurum-Erzincan kervan yolu üzerinde stratejik bir noktada yer alan bu eser, Saltuklu Beyliği’nin 1191 yılında yönetimine geçen II. İzzeddin Saltuk’un kızı Mama Hatun tarafından yaptırılmıştır^【1】 . Külliye, özellikle kümbetinin Anadolu Türk mimarisinde benzeri bulunmayan özgün plan şemasıyla sanat tarihinde müstesna bir yere sahiptir.^【2】

Mama Hatun Kümbeti ve Mimari Katmanları

Külliyenin odak noktasını teşkil eden Mama Hatun Kümbeti, dairesel bir çevre duvarı ve bu duvarın merkezinde yükselen dilimli gövde yapısıyla iki ana bölümden meydana gelir. Yapı, mimari formu ve inşa teknikleri bakımından genel çizgileriyle Ahlat kümbetlerini andırmakla birlikte, dairesel kuşatma duvarıyla bu gelenekten ayrılır ^【3】. Kümbetin mimarı, taçkapı üzerindeki kitabeden anlaşıldığı üzere Ahlatlı Ebü’n-Nemâ b. Mufaddal’dır.

Çevre Duvarı ve Taçkapı

Yaklaşık 13,50 metre çapındaki dairesel çevre duvarı, kümbeti bir sur gibi kuşatır ve yaklaşık 2,50 metre kalınlığındadır. Duvarın batı cephesinde, dışa taşkın ve anıtsal karakterli bir taçkapı yer alır. Bu kapı; mukarnaslı kavsarası, geometrik geçmeleri ve bitkisel bezemeleriyle külliyenin süsleme açısından en yoğun bölümüdür ^【4】. Taçkapı nişinin çevresinde Küfî yazıyla ayetler, Hz. Muhammed ve dört halifenin isimleri dekoratif bir düzenle işlenmiştir. Duvarın iç yüzünde ise on üç adet sivri kemerli niş bulunmaktadır. Bu nişlerden girişin solundaki ilkinde mukarnaslı bir çeşme, diğerlerinde ise Mama Hatun’un yakınlarına ait olduğu düşünülen sandukalar yer alır.

Kümbet Gövdesi ve İç Mekân

Çevre duvarının merkezinde yükselen asıl türbe yapısı, kare bir kaide üzerinde yükselen iki katlı bir formdadır. Gövde dıştan sekiz yarım silindirik dilimden oluşur ve bu dilimli yapıyı takip eden konik bir külâh ile örtülüdür. Alt katta, Mama Hatun’un mezarının bulunduğu kare planlı ve çapraz tonoz örtülü mumyalık (mezar odası) yer alırken; yedi basamakla çıkılan üst kat ibadet alanı (mescit) olarak düzenlenmiştir^【5】 . İç mekânın aydınlatılması, çevresi üzüm salkımı, palmet ve rûmî motifli kabartmalarla bezeli mazgal pencerelerle sağlanmaktadır.

Mama Hatun Kervansarayı

Külliyenin kuzeyinde yer alan kervansarayın inşa kitabesi bulunmamakla birlikte, mimari özellikleri ve malzeme kullanımı doğrultusunda 13. yüzyılın başlarına tarihlendirilir. Sarımsı düzgün kesme taştan inşa edilen yapı, 51 x 51 metre ölçüleriyle kareye yakın bir plana sahiptir. Anadolu’daki eş odaklı (konstantrik) hanlar grubunun en büyük örneklerinden biri olan yapının çevre duvarları, konik çatılı 16 adet silindirik yarım kule ile desteklenerek kale görünümü kazanmıştır ^【6】. Doğuda yer alan sivri kemerli taçkapıdan girilen yapıda, ortada üstü açık bir avlu, yanlarda ise yolcuların konaklaması için hücreler ve yük hayvanları için uzun ahır bölümleri sıralanmaktadır.

Mama Hatun Hamamı ve Mescidi

Külliye bünyesindeki hamam, kümbet ile kervansaray arasında konumlanmış olup kitabesi yoktur; ancak külliyenin diğer yapılarıyla çağdaş olduğu kabul edilir. Soyunmalık, ılıklık ve sıcaklık bölümlerinden oluşan hamam, zaman içerisinde yapılan onarımlarla özgün mimari ayrıntılarının bir kısmını yitirmiştir. Külliyenin orijinal mescidi ise I. Dünya Savaşı yıllarında yıkılmıştır. Günümüzde bu mescidin yerinde modern bir cami bulunmaktadır ^【7】.