Mavi Vatan'ın Sessiz Şahidi: Balyanoz'da Gün Biterken Marmara'yı Dinlemek

Mavi Vatan denildiğinde çoğumuzun aklına uçsuz bucaksız açık denizler, sismik araştırma gemileri ya da ufukta süzülen fırkateynler gelir. Oysa Mavi Vatan, tam olarak bastığımız kıyıdan, çocukların taş sektirdiği o ilk kırılma dalgasından başlar. Bir fen bilimleri öğretmeni olarak limanına sığındığım Darıca'daki Balyanoz Koyu, bana her akşam bu hakikati fısıldar. Sınıfta öğrencilere anlattığım kavramların çoğu, aslında birkaç adım ötemde, kayalıkların arasında sessizce gerçekleşiyor.

^{Balyanoz Koyu'nda Gün Batımı (Maide Mihriban Akkaya)}

Güneş kızıl tonlarıyla ufku boyarken, kayalıklarda bağlı küçük ahşap sandallar beşik gibi sallanır. Bir fen gözüyle baktığınızda bu manzara yalnızca görsel bir şölen değildir; suyun yüzeyinde milyarlarca mikroskobik canlı, gözle göremediğimiz bir biyokimyasal üretimi aralıksız sürdürmektedir.

Suyun yüzeyine yakın katmanlarda yaşayan mikroskobik fitoplankton, güneş ışığını kullanarak besin üretir ve bu süreçte suya ve havaya oksijen bırakır. Üstelik bu küçük canlıların payı hiç de küçük değil: gezegenimizdeki atmosferik oksijenin yaklaşık yarısı, tam da bu görünmez fotosentezcilerin eseridir.

Yani şu an ciğerlerimize çektiğimiz her ikinci nefes, aslında bir denizin, belki de bu denizin, sessiz katkısıdır. Deniz, tıpkı bizim gibi nefes alıp verir; sadece bunu fark etmemiz için durup bakmamız gerekir.

^{Balyanoz Koyu'nun Kayalık Kıyı Şeridi ve Durgun Deniz Yüzeyi (Maide Mihriban Akkaya)}

Ama bu sessiz fabrika son yıllarda zorlu bir sınavdan geçiyor. Marmara Denizi, 2007'den bu yana dönemsel olarak müsilaj — halk arasında "deniz salyası" — ile karşılaşıyor; bu olgu 2021 ilkbaharında geniş çapta gözlemlendi ve haberlere taşındı. Yetkili kurumların değerlendirmesine göre bu tabloda denizin yarı kapalı yapısı, artan nüfus baskısı, yeterince arıtılmayan atıklar ve iklim değişikliğiyle yükselen su sıcaklıkları birlikte rol oynadı. Balyanoz'un kıyısına vurup köpüren her dalgada bu geçmişin izini hissetmemek elde değil.

Yine de aynı dalgalar, doğanın direnme gücünü de gösteriyor; kayalıklardaki midye toplulukları, sığ sularda beslenen yavru balıklar, hâlâ orada, hâlâ yaşama tutunuyor. Su kütlesinin altındaki bu gizli yaşamı tanımak; ekolojik bilinci sınıflara, meraklı genç zihinlere taşımamız gerektiğini bir kez daha hatırlatıyor. Kendi evimizin önündeki deniz ekosistemini tanımadan, Mavi Vatan'ın geleceğini inşa edemeyiz.

Öğrencilerime bazen sorarım: "Ay, buradan yüz binlerce kilometre uzakta, peki bu denizle ne alakası olabilir?" Çoğu şaşırarak bakar. Oysa cevap, tam da gün batımının ardından gökyüzünde beliren o ince hilalde saklı.

^{Balyanoz Koyu Üzerinde Alacakaranlıkta Beliren Hilal (Maide Mihriban Akkaya)}

Hava kararıp gökyüzünde zarif bir hilal belirdiğinde, Ay'ın kütle çekim kuvveti okyanus sularını hafifçe kendine çeker. Bu çekim, Dünya'nın döndüğü su kütlesinde bir "kabarma" oluşturur; kara parçaları bu kabarma noktasından geçtikçe biz kıyıda suyun yükselip alçaldığını, yani gelgiti gözlemleriz. İlginç olan şu ki, bu kabarma yalnızca Ay'a yakın tarafta değil, Dünya'nın tam karşı tarafında da oluşur; bu yüzden çoğu kıyıda günde iki kez yüksek, iki kez alçak gelgit yaşanır. Marmara gibi nispeten kapalı denizlerde bu etki okyanuslardaki kadar belirgin olmasa da, aynı evrensel yasa burada da geçerlidir. Gelgitin bu masum fısıltısı, evrenin fiziği ile dünyamızın biyolojisinin buluştuğu andır.

Bir fen öğretmeni olarak en çok bunu seviyorum: Balyanoz Koyu'nda hiçbir şey birbirinden kopuk değil. Fotosentez yapan bir fitoplankton, on binlerce kilometre öteden etkisini gösteren Ay ve deniz ekosistemini şekillendiren çevresel baskılar; hepsi aynı suyun içinde, aynı anda, birbirine dokunarak var oluyor. Mavi Vatan'ı tanımak, önce bu fısıltıyı duymakla mümkün olabilir. Balyanoz Koyu da bana bunu her akşam yeniden hatırlatıyor; belki bir gün, aynı kıyıda duran bir öğrencime de aynı şeyi fısıldar.