ORCID ID
0000-0002-1735-2489
Kudüs’te, Mescid-i Aksâ’nın güneybatı kesiminde konumlanan Meğâribe Zaviyesi, 703 (1303) yılında rebîü’l-âhir ayının üçüncü günü sûfî ve Mâliki âlim Şeyh Ömer b. Abdullah b. Abdü’n-nebî el-Mağribî el-Masmûdî tarafından kurulmuştur (el-Uleymî, 1999: 2/96; el-Ya‘kûb, 1999: 2/362; Yusuf, 2000: 1/238; Güneş, 2015: 11). Bu zaviye, kurucusunun şahsi malvarlığını vakfetmesiyle hayır kurumu olarak inşa edilmiş, Mağrip (Kuzey Afrika) coğrafyasından gelen Sufileri, hac yolcularını ve ihtiyaç sahiplerini misafir etmiştir (el-Uleymî, 1999: 2/96). Diğer bir ifadeyle Mescid-i Aksâ’ya yakın konumuyla bu yapı, hac ve ziyaret amacıyla Kudüs’e gelen Mağribîlerin kullanımına tahsis edilerek bölge halkının temel ihtiyaçlarını karşılamada önemli bir rol üstlenmiştir. Ayrıca iki katlı mimarisiyle dikkat çeken vakıf, Kudüs’te bir Mağribî tarafından kurulan ve Mağribîlerin yararına tesis edilen ilk vakıf olma özelliğini taşımaktadır (et-Tibâvî, 1401/1981: 104-109).Vakıf, Meğâribe Mahallesi’nde yer alan üç evi, zaviyeye tahsis etmiş ve zaviyeyi on hücreli biçimde inşa etmiştir. Söz konusu üç evden elde edilen gelir, zâviyenin bakım ve onarımına ayrılmıştır. Ayrıca Kurban ve Ramazan bayramları ile Mevlid-i Şerîf gibi belirli günlerde yapılacak harcamalar da bu kaynaktan karşılanmıştır. Vakfın yönetimi başlangıçta vakıf sahibine, daha sonra ise Kudüs’teki Mağriblilerin sorumluluğuna bırakılmıştır (Guşe, 2009: 1/195-196; Güneş, 2017: 221; Eroğlu Memiş, 2021: 360-361).Kaynaklarda sıklıkla karşılaşılan bir sorun, Meğâribe Zâviyesi’nin kendisinden daha sonra kurulan başka bir Mağribî Zâviyesi ile karıştırılmasıdır. Ebû Medyen el-Gavs’ın torunu Şuayb b. Muhammed b. Şuayb tarafından 720 (1320) yılında tesis edilen Ebû Medyen Zaviyesi de aynı mahallede yer almaktadır. Bazı kaynaklarda Meğâribe Zaviyesi ile eş tutularak anlatıldığına rastlansa da tarihî kayıtlar bu iki kurumun birbirinden farklı konumlara sahip bağımsız kuruluşlar olduğunu açıkça göstermektedir (Güneş, 2017: 219).Mağâribe zaviyesinin tarihsel önemi, Mağribî Mahallesi’nin varlığını teyit eden nadir izlerden biri olmasıyla ilişkilidir. 1967 İsrail saldırganlığından sonra yıkılan zaviyenin çatısında Fas bayrağı dalgalanmaya devam etmiştir. Bayrak, Kuzey Afrikalıların Kudüs’le olan tarihsel bağlarını sürdürme ve Mağribî Mahallesi sakinlerinin simgesel temsiline sahip çıkma çabalarını yansıtmaktadır. Bu durum, zaviyenin yalnızca bir dinî merkez olmanın ötesine geçerek, İsrail’in orantısız şiddetini sivil yerleşim alanlarına nasıl uyguladığını anlatmaktadır. Ayrıca yıkılmış bir mahallenin hatırasını canlı tuttuğunu ve toplumsal aidiyetin sembolü olarak kabul edilen bir yapı niteliği taşıdığını göstermektedir (Banc-Lévêque vd., 2023: 2).Okuma ÖnerileriEroğlu Memiş, Şerife (2017). “18. Yüzyılda Kudüs’te Meğâribe Mahallesi Vakıflarının Yönetimi ve Görevli İstihdamı”. Journal of Islamicjerusalem Studies, 17 (1), 37-69.
Kudüs’te, Mescid-i Aksâ’nın güneybatı kesiminde konumlanan Meğâribe Zaviyesi, 703 (1303) yılında rebîü’l-âhir ayının üçüncü günü sûfî ve Mâliki âlim Şeyh Ömer b. Abdullah b. Abdü’n-nebî el-Mağribî el-Masmûdî tarafından kurulmuştur (el-Uleymî, 1999: 2/96; el-Ya‘kûb, 1999: 2/362; Yusuf, 2000: 1/238; Güneş, 2015: 11). Bu zaviye, kurucusunun şahsi malvarlığını vakfetmesiyle hayır kurumu olarak inşa edilmiş, Mağrip (Kuzey Afrika) coğrafyasından gelen Sufileri, hac yolcularını ve ihtiyaç sahiplerini misafir etmiştir (el-Uleymî, 1999: 2/96). Diğer bir ifadeyle Mescid-i Aksâ’ya yakın konumuyla bu yapı, hac ve ziyaret amacıyla Kudüs’e gelen Mağribîlerin kullanımına tahsis edilerek bölge halkının temel ihtiyaçlarını karşılamada önemli bir rol üstlenmiştir. Ayrıca iki katlı mimarisiyle dikkat çeken vakıf, Kudüs’te bir Mağribî tarafından kurulan ve Mağribîlerin yararına tesis edilen ilk vakıf olma özelliğini taşımaktadır (et-Tibâvî, 1401/1981: 104-109).
Vakıf, Meğâribe Mahallesi’nde yer alan üç evi, zaviyeye tahsis etmiş ve zaviyeyi on hücreli biçimde inşa etmiştir. Söz konusu üç evden elde edilen gelir, zâviyenin bakım ve onarımına ayrılmıştır. Ayrıca Kurban ve Ramazan bayramları ile Mevlid-i Şerîf gibi belirli günlerde yapılacak harcamalar da bu kaynaktan karşılanmıştır. Vakfın yönetimi başlangıçta vakıf sahibine, daha sonra ise Kudüs’teki Mağriblilerin sorumluluğuna bırakılmıştır (Guşe, 2009: 1/195-196; Güneş, 2017: 221; Eroğlu Memiş, 2021: 360-361).
Kaynaklarda sıklıkla karşılaşılan bir sorun, Meğâribe Zâviyesi’nin kendisinden daha sonra kurulan başka bir Mağribî Zâviyesi ile karıştırılmasıdır. Ebû Medyen el-Gavs’ın torunu Şuayb b. Muhammed b. Şuayb tarafından 720 (1320) yılında tesis edilen Ebû Medyen Zaviyesi de aynı mahallede yer almaktadır. Bazı kaynaklarda Meğâribe Zaviyesi ile eş tutularak anlatıldığına rastlansa da tarihî kayıtlar bu iki kurumun birbirinden farklı konumlara sahip bağımsız kuruluşlar olduğunu açıkça göstermektedir (Güneş, 2017: 219).
Mağâribe zaviyesinin tarihsel önemi, Mağribî Mahallesi’nin varlığını teyit eden nadir izlerden biri olmasıyla ilişkilidir. 1967 İsrail saldırganlığından sonra yıkılan zaviyenin çatısında Fas bayrağı dalgalanmaya devam etmiştir. Bayrak, Kuzey Afrikalıların Kudüs’le olan tarihsel bağlarını sürdürme ve Mağribî Mahallesi sakinlerinin simgesel temsiline sahip çıkma çabalarını yansıtmaktadır. Bu durum, zaviyenin yalnızca bir dinî merkez olmanın ötesine geçerek, İsrail’in orantısız şiddetini sivil yerleşim alanlarına nasıl uyguladığını anlatmaktadır. Ayrıca yıkılmış bir mahallenin hatırasını canlı tuttuğunu ve toplumsal aidiyetin sembolü olarak kabul edilen bir yapı niteliği taşıdığını göstermektedir (Banc-Lévêque vd., 2023: 2).
Eroğlu Memiş, Şerife (2017). “18. Yüzyılda Kudüs’te Meğâribe Mahallesi Vakıflarının Yönetimi ve Görevli İstihdamı”. Journal of Islamicjerusalem Studies, 17 (1), 37-69.
Banc-Lévêque, Raphael; Peluso, Raffaele; Cozza, Marco & Bruno, Fabio (2023). “3D Modelling of Jerusalem’s Maghrebi Quarter”. Journal of Open Humanities Data, 9 (31), 1-16. el-Uleymî, Ebü’l- Yümn Mücîrüddin Abdurrahman b. Muhammed (1999). el-Ünsü’l-celîl bi târîhi’l-Kuds ve’l-Halîl 2, thk.: Adnan Yunus Abdülmecid Ebu Tebbane & Mahmûd Avde el-Keâbine. Amman: Mektebetü Dandis. el-Ya‘kûb, Muhammed Ahmed Selim (1999). Nâhiyetü’l-Kudsi’ş-Şerîf fî’l-karni’l-‘âşir el-hicrî/es-sâdis ‘aşar el-mîladî 2. Ammân: el-Benkü’l-Ehli el-Ürdüni. Eroğlu Memiş, Şerife (2021). “Kudüs’te Ebu Medyen El-Ğavs ve Şeyh Ömer El-Mücerred Vakıflarının Mali Durumu, 1855-1900”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (17), 355-414. et- Tibâvî, Abdüllatif (1401/1981). el- Kudüs’ş-Şerif fi Tarihi’l- Arabi ve’l İslam. Amman: Vezaretu’l- Evkaf ve’ş-Şuun ve’l-Mukaddesati’l-İslamiyye. Guşe, Muhammed Haşim (2009). el-Evkâfü’l-İslâmiyye fi’l-Kudsi’ş-Şerîf: Dirâse Târihiyye Müvesseka I. İstanbul: IRCICA. Güneş, Hasan Hüseyin (2015). “Kudüs’te Bir Vakıf Mahalle: Sekiz Yüz Yıllık Meğâribe Mahallesi ve Serencamı”. Vakıflar Dergisi, 44, 9-35. Güneş, Hasan Hüseyin (2017). Kudüs Meğâribe Mahallesi. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü. Yusuf, Hamd Ahmed Abdullah (2000). Min Âsâri’l-Arabiyye ve’l-İslâmiyye fî Beyti’l-Mukaddes I. Kudüs: Müessesetü İhyai’t-Türâsi ve’l-Buhusi’l-İslâmiyye.
| apa | Yalçın, İ. (2026). Meğaribe Zaviyesi. H. Y. Başdemir & M. Uçar (Ed.), Filistin Sözlüğü. (ss. 1116-1117) Anadolu Ajansı - AA Kitap. |
|---|---|
| isnad | Yalçın, İsa. “Meğaribe Zaviyesi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1116-1117. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026. |
Filistin Sözlüğü AA Kitap ve Filistin Akademik Düşünce Platformu tarafından hazırlanmıştır.
Henüz Tartışma Girilmemiştir
"Meğâribe Zaviyesi" maddesi için tartışma başlatın
Okuma Önerileri
