Mehmet Fesa Evrensev (1878, Gedikpaşa – 9 Nisan 1951, İstanbul), Türk askeri ve sivil havacılık tarihinin öncülerindendir. 1911 yılında Fransa’da aldığı pilotaj eğitiminin ardından Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk pilotu olmuş, Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı gibi dönemlerde aktif görev yapmıştır. 1933’te kurulan Devlet Hava Yolları İşletmesi’nin ilk genel müdürlüğünü üstlenmiş, hem askeri hem de sivil havacılığın kurumsallaşma sürecinde rol almıştır.^【1】  

Mehmet Fesa Evrensev (TRT)

Gençliği ve Eğitimi

Mehmet Fesa Evrensev, 1878 yılında İstanbul’un Gedikpaşa semtinde doğmuştur. Babası Mustafa Cami Bey, annesi ise Zeliha Münevver Hanım’dır. İlk ve orta öğrenimini İstanbul’da tamamladıktan sonra, 1887 yılında Galatasaray Lisesi’ne başlamış, burada üst düzey eğitim almıştır. 1897 yılında askeri eğitim için Mekteb-i Harbiye’ye girmiş ve 1899’da süvari teğmeni rütbesiyle mezun olmuştur. 20. yüzyılın başlarında Osmanlı ordusunda çeşitli görevlerde bulunmuş, 1. ve 6. Süvari Alaylarında görev yapmıştır.

Kariyeri ve Başarıları

1911 yılında Harbiye Nezareti tarafından yurt dışında pilotaj eğitimi almak üzere düzenlenen sınavı kazanan Mehmet Fesa Evrensev, Fransa’daki Blériot Uçuş Okulu’nda eğitim aldı. 10 Mart 1912 tarihinde Uluslararası Havacılık Federasyonu (FAI) tarafından verilen sertifika ile resmen pilot unvanı kazandı. 26 Nisan 1912’de Yeşilköy’de gerçekleştirdiği uçuş, bir Türk pilotun Türkiye hava sahasında gerçekleştirdiği ilk uçuş olarak kayıtlara geçti. Bu tarih, 2000 yılından itibaren Türkiye’de "Pilotlar Günü", 2014’ten itibaren ise Türkiye'nin 2013 yılında yaptığı başvuru neticesinde Uluslararası Havayolu Pilotları Federasyonu (IFALPA) tarafından "Dünya Pilotlar Günü" olarak anılmaya başlanmıştır.

Balkan Savaşı sırasında Tayyare Müfrezesi Komutanı olarak görev yapan Evrensev, Edirne, Çatalca ve Trakya cephelerinde keşif uçuşları gerçekleştirmiştir. I. Dünya Savaşı esnasında Karadeniz üzerinden yapılan bir görev sırasında esir düşerek Sibirya’ya gönderilmiş, yaklaşık altı yıl süren esaretin ardından 1920 yılında firar ederek Moskova üzerinden Türkiye’ye dönmüştür. Kurtuluş Savaşı'nda Batı Cephesi'nde görev alan Evrensev, bu dönemde binbaşı rütbesine yükselmiştir.

Cumhuriyet’in ilanını takiben 1925-1933 yılları arasında Hava Müsteşarlığı'nda görev yapmış ve bu süreçte Türkiye’deki havacılık altyapısının kurulmasına ve geliştirilmesine katkı sunmuştur. 1933 yılında kurulan Devlet Hava Yolları İşletmesi’nin ilk genel müdürü olarak atanarak, uçuş emniyeti, filo yapılanması ve idari organizasyonların oluşturulması gibi alanlarda görev üstlenmiştir.

Kişisel Hayatı

Mehmet Fesa Evrensev, askeri ve sivil görevlerinin yanı sıra farklı ilgi alanlarına da sahipti. Boş zamanlarında ata binme, tenis oynama ve otomobil kullanma gibi faaliyetlerle ilgilendiği bilinmektedir. Fransızca, İngilizce, Rumca ve Arapça dillerini konuşabiliyor olması, çeşitli dönemlerde yürüttüğü görevlerde iletişim açısından avantaj sağlamıştır. Kişiliğine dair kaynaklarda ağırbaşlı ve kararlı bir tutum sergilediği aktarılmaktadır. Aile hayatına ilişkin sınırlı bilgi bulunmakla birlikte, yaşamının büyük bölümünü kamu hizmeti ve havacılık alanındaki çalışmalara ayırdığı anlaşılmaktadır.

Son Yılları ve Vefatı

1943 yılında sağlık problemleri yaşamaya başlayan Mehmet Fesa Evrensev, Heybeliada Sanatoryumu’nda akciğer tüberkülozu teşhisiyle tedavi altına alınmıştır. Uzun süren tedavi sürecine rağmen sağlık durumu kötüleşmiş ve 9 Nisan 1951 tarihinde İstanbul’da hayatını kaybetmiştir. Cenazesi Karacaahmet Mezarlığı’na defnedilmiş, ölümünden sonraki yıllarda adı, havacılık tarihindeki rolüne kıyasla sınırlı düzeyde anılmıştır.

Mehmet Fesa Evrensev'in Mezarı

Mirası ve Etkisi

Mehmet Fesa Evrensev, Türk askeri ve sivil havacılık tarihinin kurucu figürlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Türkiye’de havacılığın kurumsallaşmasına yönelik ilk adımlar, onun görev aldığı dönemlerde atılmıştır. Türk Hava Kuvvetleri'nin ilk pilotu olması, sivil havacılığın teşkilatlanma sürecine katkı sunması ve Türk Hava Yolları’nın ilk genel müdürü olarak görev yapması, onun kariyerinin havacılık tarihi açısından belirleyici yönlerini oluşturmaktadır.

Netice olarak 26 Nisan 1912 tarihinde gerçekleştirdiği uçuş, Türkiye hava sahasında bir Türk pilot tarafından gerçekleştirilen ilk uçuş olarak kayıtlara geçmiştir. Bu tarih, 2000 yılından itibaren Türkiye'de “Pilotlar Günü” olarak anılmakta; 2014 yılından itibaren ise Uluslararası Havayolu Pilotları Federasyonu (IFALPA) tarafından “Dünya Pilotlar Günü” olarak kabul edilmektedir. Evrensev’in adı, günümüzde çeşitli havacılık kurumlarında, müzelerde ve eğitim programlarında referans olarak kullanılmaktadır.