Menemen Surp Sarkis Ermeni Kilisesi

Surp Sarkis Ermeni Kilisesi, İzmir'in Menemen ilçesinde yer alan, 19. yüzyılda inşa edilmiş ve 1922 yılına kadar dini faaliyetlerin sürdürüldüğü üç nefli bazilika tipinde bir ibadethanedir.^【1】

Yapı, Menemen ilçesinde Değirmen Dağ'ın doğu yamaçları üzerinde, günümüzde Zafer Mahallesi sınırları içerisinde konumlanmaktadır. Bölge, 1924 yılından önce Ermeni Mahallesi olarak adlandırılmaktaydı. Kilisenin kesin yapım tarihi, yapıda bir kitabe bulunamaması nedeniyle tespit edilememiştir; ancak mimari özellikleri doğrultusunda 19. yüzyıla tarihlendirilmektedir.

Kilise, 1922 yılında Ermeni nüfusun Menemen’den ayrılmasına kadar aktif olarak kullanılmıştır. Tarihi nüfus kayıtlarına göre Menemen'de 1894 yılında 508, 1917 yılında ise 140 Ermeni yaşamaktaydı ve bu nüfus ağırlıklı olarak Kasımpaşa ve Esatpaşa mahallelerinde ikamet etmekteydi.^【2】

Kilise, eğimli bir arazi üzerinde dikdörtgen plan şemasına uygun olarak inşa edilmiştir. Yapının batı cephesi doğrudan yamaca yaslanmış olup bu alanda yapıyı destekleyen istinat duvarları mevcuttur. İnşaat malzemesi olarak taş ve tuğla kullanılmış, duvarlar almaşık teknikle örülmüştür. Bu teknikle örülen duvarlarda taşların tuğlalarla kasetlendiği görülmektedir.

Yapının naosu, iki sıra kemer dizisi ile üç nefe ayrılmıştır; orta nef, yan neflerden daha yüksek ve geniş tutulmuştur. Üst örtü sistemi beşik tonozdan oluşmaktadır ve bu tonoz üzerine yuvarlak formlu aydınlanma pencereleri yerleştirilmiştir.^【3】

Yapının ana girişi güney cephesinde yer alan yayvan yuvarlak kemerli bir kapı ile sağlanmaktadır. Bu kapı açıklığı, kademeli silmelerle hareketlendirilmiş sövelere sahiptir ve iki kanatlı demir bir kapı ile korunmaktadır. Kilisenin kuzey ve güney cephelerindeki alt kat pencereleri sonraki bir dönemde kapatılmıştır; üst kat pencerelerinde ise demir korkuluklar mevcuttur.

Doğu yönünde yer alan apsis çıkıntısı, her iki yanındaki birer sütunçe ile vurgulanmıştır. Apsisin iki yanında kemerli iki niş ve küçük dikdörtgen formlu birer pencere bulunmaktadır. Ayrıca iç mekan duvarlarında çeşitli boyutlarda yuvarlak kemerli nişlere yer verilmiştir. Yapının kuzeydoğu tarafındaki bir kapı vasıtasıyla, kare planlı ve kaburga haç tonoz örtülü ek bir mekana geçiş sağlanmaktadır.^【4】

Kilise yapısı günümüzde tabiat şartlarının etkisiyle tahribata uğramış durumdadır. Yapının iç ve dış sıvaları dökülmüş, taşıyıcı duvarlarda çatlaklar meydana gelmiştir. Girişteki demir kapı tahrip edilmiştir. Yapının mevcut durumunun korunabilmesi için restorasyon çalışmalarına ve periyodik bakıma ihtiyaç duyulmaktadır.^【5】