Midyat (İlçe)

Midyat, Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, Mardin iline bağlı bir ilçedir. Tarihi, kültürel zenginlikleri ve kendine özgü mimarisiyle dikkat çeken Midyat, adeta bir açık hava müzesini andırır. İlçenin yüzölçümü 10.000 km²’den fazladır ve Mardin’e yaklaşık 1,5 saatlik mesafede yer alır.

Tarihçe

Midyat’ın tarihi, çok eski dönemlere dayanır ve farklı uygarlıkların izlerini taşır. İlçenin adı konusunda çeşitli görüşler bulunmaktadır. Bazı kaynaklara göre Midyat, Farsça, Arapça ve Süryanice karışımından türeyen ve “ayna” anlamına gelen bir kelimeden gelmektedir. Başka bir rivayete göre ise “Mağaralar Kenti” anlamındaki “Matiate” kelimesinden türemiştir. Bu görüş, Asur yazıtlarında M.Ö. 9. yüzyılda “Matiate” isminin geçtiğini ve Asur İmparatoru II. Asurbanipal’in M.Ö. 879 yılında “Matiate’yi ve köylerini buyruğum altına aldım” dediğini belirtir. Midyat’ın ilk yerleşim yerinin mağaralar olduğu, Elath (Şeyh Eles) mevkiinde Romalılar döneminden kalma izlerle desteklenir.

1973 Mardin İl Yıllığı’na göre, Orta Asya’dan göç eden Eti Türkleri, M.Ö. 2000’lerde Mezopotamya’ya yerleşmiş ve Midyat’ı bir mağara şehri olarak kurmuştur. Bu mağaralar, birbirine tünellerle bağlı barınaklar olarak kullanılmıştır. Daha sonra bölgeye Komuk Türkleri yerleşmiş ve Asurlarla uzun süren savaşlar yaşamıştır. M.Ö. 500-100 yılları arasında Makedonyalılar, Persler ve Romalılar bölgeyi yönetmiştir. Midyat’ın asıl meskun hale gelmesi ise Selefkuslar dönemine (M.Ö. 180) rastlar.

M.S. 5. yüzyıla kadar Hıristiyanlık bölgede hakim olmuş, 6. yüzyıldan itibaren İslamiyet’in yayılmasıyla Arap akınları başlamıştır. 7. yüzyılda Halit bin Velid orduları bölgeyi fethetmiş, Abbasiler döneminde ise imar faaliyetleri görülmüştür. Midyat köylerinin çoğu Harun El Reşit zamanında kurulmuş ve Mahalmiler topluluğu bu dönemde ortaya çıkmıştır. 11. yüzyılda Artuklular bölgeye hakim olmuş, Midyat bu dönemde parlak bir devir yaşamıştır. 1535’te Osmanlılar tarafından ele geçirilen Midyat, 1810’da ilçe statüsü kazanmış ve 1915’te Cevat Paşa tarafından imar edilmiştir.

Coğrafi Yapı

Midyat, Yukarı Mezopotamya’nın bir parçası olan Tur Abdin bölgesinde yer alır. Doğusunda Dargeçit, batısında Ömerli, kuzeybatısında Savur, kuzeyinde Batman’a bağlı Gercüş, güneyinde Nusaybin ve güneydoğusunda Şırnak’a bağlı İdil ilçeleri bulunur. Bölge, tepelik bir arazi yapısına sahip olup, yüzölçümü 10.000 km²’yi aşar. Midyat’ın altında, tarih boyunca barınak olarak kullanılan birbirine tünellerle bağlı mağaralar bulunmaktadır.

İklim ve Bitki Örtüsü

Midyat, Akdeniz ve karasal iklim özelliklerinin birleştiği bir geçiş iklimine sahiptir. Yazları çok sıcak ve kurak, kışları ise yağışlı ve soğuktur. Bölgenin bitki örtüsü, step karakteri taşır ve tarıma elverişli verimli topraklara sahiptir. Midyat’ta meşe, bitim, antepfıstığı gibi ağaçlar ile acur, kavun ve dünyanın en kaliteli üzümleri yetişir.

Sosyal Yapı

Midyat, farklı kültür ve dinlerin bir arada yaşadığı bir mozaik yapıya sahiptir. Tarih boyunca Süryaniler, Türkler, Araplar ve diğer kavimler burada bir arada bulunmuştur. Bölgede Mahalmiler olarak bilinen topluluk, Türkçe, Süryanice ve Arapça karışımı bir dil olan Mahalmice’yi konuşur. Süryanilerin zamanla bölgeyi terk etmesiyle şehir merkezi Estel’e kaymış, ancak Midyat’ın kültürel çeşitliliği varlığını sürdürmüştür.

Ekonomik Yapı

Midyat ekonomisi tarım, hayvancılık ve el sanatlarına dayanır. Verimli topraklarda üzüm, antepfıstığı, kavun gibi ürünler yetiştirilir. Bunun yanı sıra, gümüş işçiliği ve telkari sanatı ilçenin önemli ekonomik faaliyetlerindendir. Midyat çarşısında hâlâ birkaç telkari ustası bu geleneği sürdürmektedir. Turizm de son yıllarda ekonomik yapıda giderek daha fazla yer kaplamaktadır.

Turizm Potansiyeli

Midyat, taş konakları, kemerli geçitleri, Süryani kiliseleri ve camileriyle bir ortaçağ kentini andırır. İlçede gezilecek yerler arasında Midyat Evi, Estel Kültür Evi, Belediye Müzesi, Köşk Meydanı, Gümüşçüler Çarşısı, Gelüşke Hanı, Mor Gabriel (Deyrulumur) Manastırı ve Beyazsu Mesire Alanı öne çıkar. Mor Gabriel Manastırı, M.S. 397’de inşa edilmiş ve Hz. Ömer döneminde koruma altına alınmıştır. Midyat’ta konaklama için Kasr-ı Nehroz, Shmayaa Otel gibi butik oteller ile Demirdağ Otel ve Matiat Otel gibi seçenekler bulunur. Yöresel yemekler arasında kitele, ırok, sembusek, kaburga dolması ve lebeniyye gibi lezzetler turistlerin ilgisini çeker.

Demografik Yapı

Midyat, tarih boyunca farklı etnik ve dini gruplara ev sahipliği yapmıştır. Süryaniler, Türkler ve Araplar bölgenin temel nüfus unsurlarıdır. Ancak Süryanilerin göçüyle nüfus yapısı değişmiş, şehir merkezi Estel’e kaymıştır. Mahalmiler, bölgenin özgün bir topluluğu olarak varlığını sürdürmektedir. Günümüzde ilçe, hem yerel halkın hem de turizmin etkisiyle canlı bir demografik yapı sergiler.

Midyat, zengin tarihi, kültürel dokusu ve doğal güzellikleriyle Türkiye’nin önemli turistik ve tarihi merkezlerinden biridir. Gümüş işçiliği, taş mimarisi ve yöresel mutfağıyla dikkat çeken bu ilçe, ziyaretçilerine eşsiz bir deneyim sunar.