Mor Mihail Kilisesi (Burç Manastırı)

Mor Mihail Kilisesi, Mardin şehir merkezinde, kale eteklerinde ve Yeniyol Caddesi üzerinde konumlanan, Süryani Ortodoks cemaatine ait tarihî bir ibadet yapısıdır. Yapı, kaynaklarda esas olarak “Mor Mihail Kilisesi” adıyla anılmakla birlikte, geniş bir yapı topluluğu içerisinde yer alması ve manastıra özgü birimlerle birlikte gelişmiş olması nedeniyle “Burç Manastırı” adıyla da bilinmektedir. Günümüzde özgün işlevini sürdürerek Süryani Ortodoks cemaati tarafından ibadet amacıyla kullanılmaktadır. Konumu, mimari düzeni ve tarihsel sürekliliğiyle Mardin’in çok katmanlı kültürel mirasının önemli örneklerinden biridir.

Tarihçe

Mor Mihail Kilisesi’nin kuruluşuna ilişkin tarihlendirme konusunda kaynaklarda farklı görüşler bulunmaktadır. Süryani geleneksel anlatılarında yapının kökeni M.S. 185 yılına kadar geri götürülmekle birlikte, mimari özellikler ve yazılı belgeler mevcut yapıların farklı dönemlerde inşa edilerek zamanla genişletildiğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle erken tarihlendirme, bugünkü yapı topluluğunun tamamı için kesin bir inşa tarihi olarak değil, kutsal alanın veya ilk ibadet mekânının başlangıcı olarak değerlendirilmektedir.

Akademik çalışmalarda Mor Mihail Kilisesi’nin çekirdeğinin 5. yüzyıla tarihlendiği kabul edilmektedir.^【1】 Yapının özellikle Osmanlı Devleti’nin Tanzimat sonrası döneminde onarım ve yenileme geçirdiği, bu süreçte bazı mimari unsurların yeniden düzenlendiği bilinmektedir. Yapı üzerinde yer alan kitabelerden elde edilen bilgilere göre, kilisenin çan kulesi 1885 yılında inşa edilmiştir. Bu veri, yapının 19. yüzyılda da aktif olarak kullanıldığını ve Süryani Ortodoks cemaatinin ibadet ihtiyaçları doğrultusunda yenilendiğini göstermektedir.

“Burç Manastırı” adlandırması, yapının yalnızca bir kiliseden ibaret olmamasından kaynaklanmaktadır. Manastır kavramı, keşişlerin yaşadığı hücreler, eğitim ve hizmet mekânları, avlu ve yardımcı yapılarla birlikte ele alınmaktadır. Mor Mihail Kilisesi de tarihsel süreçte bu tür birimlerle çevrelenmiş, böylece manastır karakteri kazanmış bir yapı topluluğu hâline gelmiştir. Bu durum, kilise ve manastır terimlerinin aynı yapı için birlikte kullanılmasını açıklamaktadır.

Tarihî Önemi

Mor Mihail Kilisesi, erken dönem Süryani Ortodoks mimarisine tarihlenen kökeni, Osmanlı Devleti’nin Tanzimat sonrası döneminde geçirdiği onarımlar ve 19. yüzyılda inşa edilen çan kulesi gibi ek unsurlarla, farklı tarihsel evreleri bir arada yansıtan önemli bir dinî yapıdır. Yapının manastır yerleşkesi içinde gelişmiş olması ve bu nedenle “Burç Manastırı” adıyla da anılması, Süryani Ortodoks geleneğinde kilise ve manastır işlevlerinin birlikte ele alındığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Günümüzde özgün ibadet işlevini sürdürmesi ise Mor Mihail Kilisesi’ni, Mardin’de tarihsel sürekliliği kesintisiz olarak izlenebilen az sayıdaki Süryani Ortodoks yapısından biri hâline getirmektedir.

Mimari Yapı

Yapı topluluğuna kuzey cephede yer alan yuvarlak kemerli ve taçlandırılmış anıtsal bir kapıdan girilerek avluya ulaşılmaktadır. Batı yönündeki sivri kemerli ikinci bir kapı ise iç avluya açılmaktadır. Avlu, yapı kompleksinin merkezini oluşturmakta; kuzey, güney ve doğu yönlerinde çeşitli hizmet ve kullanım mekânları yer almaktadır. Avlunun batı duvarında, farklı boyutlarda düzenlenmiş mezar nişleri bulunmakta olup bu nişlerin bir kısmında süsleme unsurları ve yazıtlar yer almaktadır.

Ana kilise yapısı, avlunun güneydoğu köşesinde konumlanmıştır. Giriş kapısının önünde köşe eyvanı yer almakta, bu bölüm geçiş mekânı işlevi görmektedir. Kilisenin iç mekânı üç nefli, üç apsisli ve üç bölümlü bir plan şemasına sahiptir. Nefler, kare kesitli ayaklara oturan sivri kemerlerle birbirinden ayrılmaktadır. Batıdaki üçüncü bölümde ara kat düzenlemesi bulunmakta olup bu alan çapraz tonozla örtülüdür. Yapının kuzey cephesinde, kare ayaklar üzerine oturan çan kulesi yükselmekte; bu unsur, hem işlevsel hem de simgesel bir mimari öğe olarak dikkat çekmektedir.

Mezar Odası ve Ek Birimler

Kilise girişinin karşısında, yapı topluluğu içerisinde özel bir mekân düzenlenmiştir. Bu mekânda üç mezar yer almakta olup, geleneksel kabule göre mezarların Mor Mihail’e, kız kardeşine ve öğretmenine ait olduğu kabul edilmektedir. Bu durum, yapının yalnızca bir ibadet alanı değil, aynı zamanda kutsal bir anma ve ziyaret mekânı olarak da kullanıldığını göstermektedir.

Avlunun doğu cephesinde yer alan ve üç dilimli, sivri kemerli bir kapıdan geçilerek ulaşılan ayrı bir yapı birimi daha bulunmaktadır. Geçmişte kilise işleviyle kullanıldığı bilinen bu mekân, iki nefli ve üç apsisli bir plan düzenine sahiptir. Üzeri çapraz tonozlarla örtülü olan bu birim, ana kiliseden bağımsız bir yapısal bütünlük sergilemekte ve yapı topluluğunun tarihsel gelişimini yansıtan önemli bir unsur olarak değerlendirilmektedir. Bu ek yapılar, Mor Mihail Kilisesi’nin neden manastır olarak da adlandırıldığını mimari açıdan desteklemektedir.

Koruma Durumu ve Güncel Kullanım

Mor Mihail Kilisesi, 21.09.1979 tarihli ve A-1933 sayılı kararla Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından tescil edilerek koruma altına alınmıştır. Tescil sonrasında ve özellikle yakın dönemde gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarıyla yapı bakımlı bir duruma getirilmiştir. Restorasyon müdahalelerinde, yapının özgün mimari kimliğinin ve tarihî karakterinin korunmasına özen gösterilmiştir.

Günümüzde Mor Mihail Kilisesi, Süryani Ortodoks cemaati tarafından aktif olarak ibadethane şeklinde kullanılmaktadır. Güncel kullanım ihtiyaçları doğrultusunda yapıya elektrik ve su tesisatı eklenmiş, ancak ısıtma sistemi kurulmamıştır. Buna rağmen yapı, tarihsel işlevini ve kutsal niteliğini sürdürmekte; Mardin’in yaşayan kültürel mirası içerisinde önemli bir yer tutmaktadır.