Nemrut Öyrən Yeri

Nemrut Dağı, Türkiyənin Cənub-Şərq Anadoluda yerləşən, Adıyaman vilayətinin Kahta rayonuna aid olan və Kommagene Krallığı dövrünə aid abidə qurğularıyla tanınan tarixi bir öyrən yeridir. Dəniz səviyyəsindən 2.150 metr hündürlükdə olan bu ərazi, 1987-ci ildə UNESCO Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir. Nemrut Dağı, nəhəng heykəlləri, daş rölyefləri və tarixi qalıqlarıyla Helenistik dövrün ən mühüm arxeoloji sahələrindən biridir.

Kommagene Krallığı və Nemrut Dağı

Kommagene Krallığı, antik dövrdə Yuxarı Mezopotamiyanın qərb hissəsində yerləşən, münbit torpaqları və mədəni zənginlikləri ilə tanınan bir krallıqdır. Qərbdə Kahramanmaraş, Göksun və Pınarbaşı; şimalda Malatya və Toros Dağları; şərqdə Fırat çayı; cənubda isə Nizip və Antakya ilə əhatə olunan bu bölgə, həm strateji, həm də iqtisadi cəhətdən vacib bir mövqeyə sahibdir.

Kommagene Krallığı, e.ə. 163-ci ildə Selevkos İmperiyası’na qarşı üsyan edən Ptolemaios tərəfindən qurulmuşdur. Kral I. Mithradates Kallinikos dövründə, krallıq Selevkos sülaləsinin zəiflədiyi bir vaxtda müstəqilliyini elan etmiş və Helenistik ilə Fars mədəniyyətlərini birləşdirən bir idarəetmə anlayışı inkişaf etdirmişdir. Mithradates Kallinikos, Selevkos Kralı Seleukos Nikator’un soyundan gələn Laodike Thea ilə evlənərək Kommagene sülaləsini qurmuş və beləliklə həm Fars Kralı Darius, həm də Böyük İsgəndərin soyuna mənsub olmuşdur.

Kommagene adı, Yunan dilində "genlər birliyi" mənasına gəlməkdədir və bu da krallığın fərqli mədəniyyətlərin birləşməsini təmsil etdiyini göstərir. Krallıq, Helenistik və Fars təsirlərini harmanlayaraq siyasi və mədəni kimliyini formalaşdırmışdır.

Kommagene Krallığı, xüsusilə Kral I. Antiochus dövründə mədəni və iqtisadi baxımdan zirvəyə çatmışdır. Antiochus, Nemrut Dağında yerləşən abidə qurğularını, tanrılarına və atalarına olan bağlılığını göstərmək üçün inşa etdirmişdir. Həmçinin, özünü tanrı elan edərək hələ həyatda ikən Nemrut Dağını özünə abidə məzarına çevirmişdir. Yazıtlarda, kralın məzarının bu ərazidə olduğu qeyd edilsə də, günümüzə qədər məzar otağı aşkar edilməmişdir. Kralın sümüklərinin və ya küllərinin, ana qayaya oyulmuş bir otağa yerləşdirildiyi və üzərinə süni bir təpə (tümülüs) inşa edildiyi düşünülür.

(Foto: Uçak Teknisyenleri Derneği)

Kazı İşləri və Araşdırmalar

Nemrut Dağı Tümülüsü, 1881-ci ildə Karl Sester tərəfindən aşkar edildikdən sonra həm Nemrut, həm də Kommagene Krallığı, yerli və xarici bir çox elm adamının marağını cəlb etmişdir. Bu dövrdə Nemrutda kazı və bərpa işləri aparılmış və bu işlərin bəziləri yayımlanmışdır.

1881-ci ildə Müze-i Hümayun Müdiri olaraq təyin edilən Osman Hamdi Bey, Sanayi-i Nefise Məktəbi müəllimi heykəltəraş Osgan Efendi ilə birlikdə, 1883-cü ildə Osmanlı missiyası çərçivəsində Nemrut Dağı abidələrini araşdırmaq və bu ərazidəki məsələləri aydınlaşdırmaq məqsədilə vəzifələndirilmişdir. Bu araşdırma zamanı qismən kazılar aparılmış, əldə edilən tapıntılar Otto Puchstein’ın məlumatlarıyla müqayisəli şəkildə qiymətləndirilmiş və nəticələr Fransızca olaraq "Le Tumulus de Nemroud Dagh" adlı əsərlərində (ilk nəşr 1883, ikinci nəşr 1987) yayımlanmışdır.

Nemrut Dağı Batı terrasındakı heykəllər və steller sırası (Foto: Karl Humann və Otto Puchstein'in kitabı. Səhifə 328)

Cumhuriyyətin elanına qədər araşdırmalara ara verilsə də, F. Karl Dörner, 1936-cı ildə Nemruta maraq göstərməyə başlamış və Mimar Rudolff Naumann ilə birlikdə bölgəyə gələrək Kommagene-də araşdırmalar aparmışdır. Bu araşdırmaların nəticələri, 1939-cu ildə "Forschungen in Kommagene" (Kommagene Araşdırmaları) adıyla yayımlanmışdır. II Dünya Müharibəsindən sonra, 1951-ci ildə Dörner, Kommagene və xüsusilə Nemrut Dağı üzərində aparılan işlərin həcmini müəyyən etmək məqsədilə yenidən bölgəyə gələrək, Kahta çayı sahilindəki Arsemia’da kazı işləri aparmış, lakin Nemruta marağı da davam etmişdir. Eyni ildə, amerikalı arxeoloqlar Theresa Goell və Albrecht Goetze də bölgəyə gələrək birgə işlər aparmışlar. Bu iki qrup, 1953-1956 illəri arasında davamlı olaraq işlərini davam etdirmiş, 1958-ci ildə isə Nemrutda sonuncu dəfə birgə çalışmışlardır.

1984-cü ildə Dörner, Alman araşdırma qrupu və Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi mütəxəssisləri ilə birlikdə Nemrutdakı təmir işlərinə qatılmışdır. Bu il, Dörner’in sağlamlığının pisləşdiyi il olub, sahədəki aktiv işləri sona çatmışdır. Dörner, Nemrut və Arsemia’dakı işlərini bir çox məqalə və nəşrlərdə aktarıb.

1987-ci ildə Nemrut Dağı, UNESCO tərəfindən Dünya İrsi Sahəsi elan edilmişdir. 2006-ci ildə isə ODTÜ tərəfindən hazırlanan Kommagene Nemrut Qoruma İnkişaf Proqramı (KNKGP), Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə təqdim edilmişdir. Proqram, Nemrut Dağı’ndakı qorunma və inkişaf proseslərini qanunvericilikdəki yeni vasitələrlə müzakirə etməyi hədəfləmişdir. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə ODTÜ arasında 15 avqust 2006-cı ildə imzalanan protokolla KNKGP çərçivəsindəki işlərə başlanmışdır. ODTÜ, proqram çərçivəsindəki araşdırma, layihə və işləri 2012-ci ilə qədər tamamlamış, 2014-cü ildə işlərini təsdiqləmişdir.

Nemrut Dağı Tümülüsünün Planı, 2006 (Foto: nemrut.org.tr)

Teraslar və Abidə Qurğuları

Nemrut Dağı Tümülüsü, ümumilikdə təxminən 2,6 hektar ərazini əhatə edir. Tümülüsün diametri təxminən 140 metr olub, zirvəsi 2206 metrə qədər yüksəlir. Tümülüsün səthi, Antiochus dövründə, ana qayada edilən teraslama işləri zamanı kireç daşından əldə edilən kiçik ölçülü sındırılmış çakıl ilə örtülmüşdür. Başlanğıcda 60 metr hündürlüyü olan tümülüs, zamanla təbii amillər və aparılan kazılar zamanı istifadə olunan dağıdıcı metodlar nəticəsində təxminən 50 metrə enmişdir. Tümülüsün üç tərəfində birer teras vardır: Kahta istiqamətindən əldə edilə bilən qərb terası, cənub-şərqdə Malatya istiqamətindən əldə edilə bilən şərq terası və hər iki terasdan da əldə edilə bilən şimal terasıdır.

Nemrut Dağı şərq terrasından görüntü (Foto: Carole Raddato, flickr.com)

Şərq və qərb teraslarında, tümülüsə sırtlarını dönərək yerləşdirilmiş beş tanrı heykəli var. Bu heykəllərin hər birinin yanında, bir cüt qoruyucu heyvan fiquru olaraq qartal və aslan heykəlləri yerləşir. Tanrı heykəlləri soldan sağa doğru sırasıyla Kral I. Antiochos, Kommagene’nin ana tanrıçası, baş tanrı Zeus, Apollon və Herakles olaraq sıralanır. Hər iki terasta da heykəllərin arxasında, Kral Antiochos’un vəsiyyətini içərən, qədim Yunan dilində yazılmış bir yazıt mövcuddur. Bu yazıtda, tanrıların adları, Helen və Fars kökenli adlarla birlikdə göstərilmişdir.

Batı terrasındakı Hermes və Kommagene tanrıçasının başı (Foto: Ale roots, flickr.com)

Abidə heykəlləri ilə yanaşı, şərq terasında simmetrik bir şəkildə yerləşdirilmiş stel kaidələri, qərb terasında eninə şəkildə sıralanmış stel kaidələri önlərindəki sunaklarla diqqət çəkir. Qərb terasında, tokalaşma (dexiosis) səhnələrinin yer aldığı bir stel sırası və aslanlı horoskop vardır. Şərq terasında isə, Goell tərəfindən pilləli piramida kimi təsvir edilən, digər araşdırıcılar tərəfindən isə sunak olaraq qəbul edilən kvadrat formasında bir platform yer alır. Tümülüsün şimal-şərqində isə dar bir düzbucaqlı formada olan şimal terası, qərb və şərq teraslarını birləşdirən 180 metr uzunluğunda bir mərasim yolunu təşkil edir. Bu terasta, I. Antiochos’un atalarının şəkillərini yerləşdirmək məqsədilə hazırlatmış olabileceyi düşünülen, böyük əksəriyyəti sındırılmış daş steller və kaidələr vardır.

Aslanlı horoskop steli, tanrılarla əl sıxan kral stelleri, qumdaşı kartalı və aslan, 2007 (Foto: Maria Columba, flickr.com)