Neoplatonizm

Neoplatonizm, Platonun fəlsəfəsinin yenidən şərh edilməsi və metafizik bir sistem kimi inkişaf etdirilməsi nəticəsində yaranan bir düşüncə məktəbidir. Bu fəlsəfi ənənə, Öklid və Aristotel kimi antik filosofların təsirini daşısa da, əsasən Platonun ideyalar nəzəriyyəsini və ruh anlayışını mərkəzə alaraq yeni bir ontologiya və epistemologiya formalaşdırır. Neoplatonizmin qurucusu kimi qəbul edilən Plotin, bu sistematik quruluşu yaratmış, onun tələbələri Porfirios və Proklos kimi filosoflar isə onu daha da inkişaf etdirmişlər. 

Neoplatonizmin tarixi inkişafı Antik Yunan dövründən Orta Əsrlərə, oradan isə Renessans dövrünə qədər uzanır. Xristianlıq, İslam və Yəhudi fəlsəfələri üzərində böyük təsir buraxmış bu fəlsəfi cərəyan, metafizik və əxlaqi aspektləri ilə müasir düşüncədə də əks-səda tapmaqdadır.

Neoplatonizmə görə, varlığın əsasında "Bir" (The One) adlanan mütləq bir mənbə mövcuddur. "Bir" bütün varlığın başlanğıcı olub, dəyişməz, sonsuz və ali bir varlıqdır. Bütün varlıqlar "Bir"dən törəyərək varlığın müxtəlif səviyyələrində mövcuddur. 

"Bir"dən törəyən ikinci varlıq səviyyəsidir. Nous, bütün ideyaların mövcud olduğu kosmik ağıl kimi qəbul edilir və kainatın düşüncəvi nizamı burada formalaşır. Nous varlığın düşüncəvi təcəssümü olub, rasional dərk etmənin mənbəyidir. 

Ruh, Nous-dan törəyərək maddi kainatla əlaqə yaradan ara bir səviyyədir. Ruh, ilahi olan ilə maddi dünya arasında vasitəçi rolunu oynayır. Neoplatonizmə görə, ruhun həqiqi səadətə çatması yalnız "Bir"ə qayıtması ilə mümkündür. 

Neoplatonizmə görə, maddə varlığın ən aşağı səviyyəsində yerləşir və saf varlıqdan uzaqlaşan bir ünsür kimi qəbul edilir. Maddə "Bir"dən ən uzaq ünsür olduğu üçün natamamlıq və şəri təmsil edir. Şər mütləq bir varlıq kimi deyil, xeyirin natamam bir forması kimi nəzərdən keçirilmişdir.

Neoplatonizmin qurucusu hesab edilən Plotin, ruhun yüksəlişi və "Bir"ə qayıdışı üzərində cəmlənmişdir. Enneadlar adlı əsərində metafizika, epistemologiya və əxlaq mövzularını araşdırmış, ağıl və ruhun ali mərtəbələrə yüksəlişini vurğulamışdır. 

Plotinin tələbəsi olan Porfirios, müəlliminin baxışlarını yayaraq Neoplatonik sistemi daha aydın və anlaşıqlı hala gətirmişdir. O, həmçinin Platon və Aristoteli uzlaşdırmağa çalışmış və məntiq sahəsində mühüm töhfələr vermişdir. 

Afina Akademiyasında başkahin olaraq fəaliyyət göstərən Proklos, Neoplatonizmi sistematikləşdirən filosoflardan biri olmuşdur. İlahi iyerarxiya və kainatın quruluşu haqqındakı nəzəriyyələri ilə skolastik dövrə böyük təsir göstərmişdir. 

İslam fəlsəfəsində Neoplatonik təsirlər özünü göstərmişdir. İbn Sina metafizik dünyagörüşünü Neoplatonik anlayışlarla formalaşdırmış, İbn Rüşd isə Platon və Aristoteli Neoplatonik bir perspektivdən izah etmişdir.

Neoplatonizmin nümayəndələri antik filosoflardan başlayaraq Orta Əsrlərə, oradan isə Renessans dövrünə qədər geniş bir təsir sahəsi yaratmışdır. Bu fəlsəfi ənənə düşüncə tarixinin müxtəlif dövrlərində yenidən şərh edilmiş və fəlsəfi irsin formalaşmasına davamlı şəkildə təsir göstərmişdir.

Neoplatonizmin diqqətçəkən cəhəti, tək bir metafizik prinsipə əsaslanaraq təqdim etdiyi izah gücüdür. Bu düşüncə sistemi, bütün kainatı tək bir prinsip ilə anlamağı hədəfləyir və bu baxımdan Neoplatonizmin fəlsəfi əhəmiyyəti, hər şeyi vahid bir başlanğıc prinsipindən törədən bir strukturu təqdim etməsində yatır. Bu yanaşma, bütün varlığın necə tək bir prinsipdən meydana gəldiyini və bu prinsipdən necə törədiyini izah etməyə çalışır. Neoplatonistlər, kainatın başlanğıcını zaman içində və ya zamanın əvvəlində baş vermiş bir yaradılış kimi qəbul etmirlər. Bunun əvəzinə, kainatın ilahi prinsipdən davamlı şəkildə törədiyini müdafiə etmişlər. Kainatın bu fasiləsiz yaradılış prosesi Neoplatonizmin əsas prinsiplərindən biridir və dünya bu ilahi prinsipin daimi təsiri ilə mövcudluğunu qoruyur. Neoplatonizmdə, kainatın birbaşa ilahi bir varlıq tərəfindən yaradılması fikri rədd edilir. Bunun yerinə, kainatın meydana çıxması mərhələli bir proses kimi qəbul edilir. Bu prosesdə hər mərhələ, özündən əvvəlki mərhələnin yaradıcı prinsipi kimi fəaliyyət göstərir və yaradılış ardıcıl mərhələlərdə davam edir. Bu cür emanasionist (törəmə) kosmologiya, dünyadakı hər fəaliyyətin daxili və xarici bir ölçüyə sahib olduğu anlayışı üzərində qurulmuşdur. Məsələn, Günəşin daxili fəaliyyəti xaricə istilik və işıq yayır; bir ağacın daxili quruluşu xaricə müəyyən bir meyvə verir. Bu münasibət Neoplatonizmin əsas anlayışını əks etdirir: Hər daxili fəaliyyət bir xarici nəticə yaradır və bu nəticə, daxili fəaliyyətin təbii davamıdır. Neoplatonizmin əsas prinsipi, bütün maddi gerçəkliyi aşan bir birlik olaraq qəbul edilir. Bu ilkin prinsip mütləq bir birlikdir və bütün kainatın mənbəyidir. Bu prinsipin daxili fəaliyyəti, kainatın varlığını davam etdirən daimi bir enerji mənbəyi kimi qəbul edilir. Lakin bu fəaliyyət maddi kainatın birbaşa var olması ilə deyil, bir proses vasitəsilə özünü göstərir. Bu proses, bütün varlığın tək bir prinsipə əsaslandığını və hər şeyin bu prinsipə uyğun şəkildə tənzimləndiyini vurğulayır.

Neoplatonizm Qərb və Şərq düşüncəsi üzərində dərin iz buraxmışdır. Bu təsir din, fəlsəfə, incəsənət və elm sahələrində özünü göstərmişdir. 

Neoplatonik düşüncə erkən Xristian ilahiyyatının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Müqəddəs Avqustin kimi filosoflar, Plotinusun "Bir" anlayışını Tanrı ilə eyniləşdirmiş və ruhun Tanrıya yüksəlməsi fikrini Xristian mistisizmi ilə birləşdirmişlər. Bundan əlavə, Platonun ideyalar nəzəriyyəsi Xristianlıqda "Tanrısal ağıl" kimi şərh edilmiş və ilahiyyat sistemlərinin əsasını təşkil etmişdir. 

İslam dünyasında Fərabi, İbn Sina və İbn Rüşd kimi filosoflar Neoplatonik anlayışları İslam düşüncəsinə inteqrasiya etmişlər. "Bir" anlayışı İslam fəlsəfəsində "Vahdət əl-vücud" (varlığın birliyi) təliminə təsir göstərmişdir. Xüsusilə, İbn Sinanın "sudür" nəzəriyyəsi Plotinusun emanasiya (törəmə) anlayışına əsaslanır. 

Neoplatonizm Orta Əsrlər skolastik filosofları tərəfindən yenidən işlənmişdir. Anselm və Aquinas kimi filosoflar Tanrının mahiyyətini izah edərkən Neoplatonik anlayışlardan istifadə etmiş, ruhun Tanrıya qovuşması fikrini ilahiyyat çərçivəsində inkişaf etdirmişlər. 

15-16-cı əsrlərdə Neoplatonizm Qərb düşüncəsində yenidən populyarlaşmışdır. Marsilio Fıçino və Covanni Piko della Mirandola kimi filosoflar Neoplatonik təlimləri Xristianlıqla sintez edərək insanın ilahi biliyə çata biləcəyini müdafiə etmişlər. Bu dövrdə incəsənət və elm sahələrində böyük irəliləyişlər baş vermiş, Neoplatonizmin "ideyalar" və "gözəllik" anlayışı sənətkarlar arasında təsirini göstərmişdir. 

Neoplatonik fikirlər Romantizm və idealist fəlsəfi cərəyanlarda əks-səda tapmışdır. Kant və Hegel kimi filosoflar ağıl və ideyalar haqqında düşüncələrini inkişaf etdirərkən Platon və Neoplatonik təsirlərdən bəhrələnmişlər. İncəsənətdə isə, xüsusilə Renessans rəsmlərində və Romantik dövrün estetik baxışlarında Neoplatonik ilhamlar özünü göstərmişdir.

Neoplatonizm, bütün varlıqların tək və mütləq bir mənbəyə – "Bir"ə əsaslandığını irəli sürərək metafizik bir iyerarxiya təqdim edir. Lakin tarixi prosesdə bu fəlsəfi sistem bir çox tənqidlərə məruz qalmış və Roma İmperiyasının son dövrlərində zəifləməyə başlamışdır. 

Neoplatonizmin əsasını təşkil edən emanasionizm – kainatın ilahi bir mənbədən mərhələli şəkildə türeməsi fikri – bəzi filosoflar tərəfindən tənqid olunmuşdur. Bu tənqidlərə görə, kainatın varoluşu məntiqi baxımdan yetərincə izah edilmir və daha çox mistik bir yanaşmaya əsaslanır. Emanasiyanın davamlı və sonsuz bir proses kimi təsvir olunması, kainatın başlanğıcı və sonu haqqında qeyri-müəyyənliklər yaradır. 

Neoplatonizmin "Birlik" prinsipinin bütün varlıqları özündə birləşdirən mütləq başlanğıc olduğunu irəli sürməsi, bir çox filosof tərəfindən abstrakt və çətin izah edilən bir anlayış kimi qiymətləndirilmişdir. Bu baxış "Birlik" və "çoxtərəflilik" arasındakı münasibəti dəqiq şəkildə ortaya qoymur və bəzən ziddiyyətli bir yanaşma kimi tənqid olunur. Neoplatonistlərin müxtəlif varlıqların "Birlik"dən türeməsi anlayışı, varlıqların ontoloji vəziyyətini qeyri-müəyyən edir.

Neoplatonistlər insanı ilahi bir varlıq kimi görərək, onun varoluş məqsədini Tanrıya və mütləq birliyə qayıdış kimi müəyyənləşdirmişlər. Lakin bu baxış bəzi tənqidlərə məruz qalmışdır. Tənqidçilər, insanın bioloji və sosial tərəflərinin nəzərə alınmadığını və yalnız metafizik bir yanaşmanın insanların gündəlik həyatı və ictimai münasibətləri üzərindəki praktik təsirlərini gözdən qaçırdığını irəli sürmüşlər. Həmçinin, insanın yalnız ağıl və düşüncə yolu ilə Tanrıya çata biləcəyi anlayışı konkret reallıqdan uzaq bir idealizm kimi qiymətləndirilmişdir. 

Neoplatonik etika fərdi mənəvi təmizlənməyə yönəldiyi üçün sosial və siyasi məsuliyyətləri gözardı etməkdə günahlandırılmışdır. Neoplatonizm, cəmiyyətin quruluşu və insanın sosial münasibətləri üzərindəki təsirlərini kifayət qədər nəzərə almadığı üçün, daha praktik etik yanaşmaları müdafiə edən filosoflar tərəfindən tənqid olunmuşdur. Həmçinin, insanın sosial həyatını yalnız fərdi saflaşma və ilahi gerçəyə çatmaq yolunda bir maneə kimi görməsi, sosial ədalət və bərabərlik kimi anlayışların yetərincə işlənmədiyi fikrinə səbəb olmuşdur. 

Neoplatonizm, xüsusilə Xristian düşüncəsi ilə uzlaşmağa çalışan bəzi nəzəriyyələrlə qarşı-qarşıya qalmışdır. Xristianlıq insanın qurtuluşunun Tanrının oğlu olan İsanın həyatı və ölümü vasitəsilə mümkün olduğunu irəli sürərkən, Neoplatonizm bu fikrə qarşı çıxmış və qurtuluşun yalnız ağıl yolu ilə Tanrıya qayıdışla əldə edilə biləcəyini müdafiə etmişdir. Bu səbəbdən, Neoplatonizm Xristian dogmalarına alternativ bir fəlsəfi sistem kimi görülmüşdür. Bununla belə, zamanla Xristian düşüncəsi bəzi Neoplatonik elementləri mənimsəmiş, lakin bu yanaşma öz tənqidçilərini də yaratmışdır. 

Neoplatonizm, təbiəti və maddəni ilahi həqiqətin bir kölgəsi və ya əksi kimi qəbul etmişdir. Bu baxış, maddi dünyanı dəyərsizləşdirməkdə və təbiətin əsl mahiyyətini kiçiltməkdə günahlandırılmışdır. Belə bir yanaşma, təbiəti və maddəni anlamağı və onlarla sağlam bir münasibət qurmağı vacib hesab edən filosoflar tərəfindən dar və yetərsiz bir perspektiv kimi tənqid olunmuşdur.