Nergis Muhammedi

Nergis Muhammedi, 21 Nisan 1972 tarihinde İran’ın Zencan kentinde doğmuş İranlı bir gazeteci ve yazardır. İnsan hakları alanında yürüttüğü faaliyetler nedeniyle farklı dönemlerde gözaltına alınmış ve hapis cezalarına çarptırılmıştır. 2023 yılında Nobel Barış Ödülü’ne layık görülmüştür.

Erken Yaşam ve Eğitim

Nergis Muhammedi, 21 Nisan 1972 tarihinde İran’ın Zencan kentinde doğmuştur. İran vatandaşıdır. 2023 yılında Nobel Barış Ödülü’ne layık görülmüştür. İnsan hakları savunucusu, gazeteci ve yazardır. Aynı zamanda Narges Mohammadi Human Rights Foundation’ın kurucusu ve yöneticisi, İnsan Hakları Savunucuları Merkezi’nde (Defenders of Human Rights Centre – DHRC) başkan yardımcısı ve sözcü olarak görev yapmıştır.

Nergis Muhammedi, yükseköğrenimini İran’da sürdürmüştür. Kazvin Uluslararası Üniversitesinde fizik eğitimi almıştır. Üniversite eğitimi sırasında öğrenci faaliyetleri içinde yer almıştır. Bu dönemde kadın hakları ve öğrenci hareketleriyle bağlantılı çalışmalar yürütmeye başlamıştır. Eğitim hayatı devam ederken ilk kez gözaltına alınmıştır.

Gazetecilik ve Mesleki Faaliyetleri

Nergis Muhammedi, 1996 yılında gazetecilik faaliyetlerine başlamıştır. Öğrenci hareketleri ve kadın haklarıyla ilgili konularda yazılar kaleme almıştır. Yazıları, İran’da yayımlanan Payam-e Hajar adlı dergide yayımlanmıştır. Bu dergide editörler kurulunda yer almıştır. Daha sonra farklı gazetelerde yayımlanan yazıları nedeniyle İran Gazeteciler Sendikasına üye olmuştur.

1999 yılında İran’da çok sayıda gazetenin kapatıldığı dönemde, yürüttüğü gazetecilik faaliyetleri nedeniyle çalıştığı gazetede görevine son verilmiştir. Bunun ardından mühendislik alanında yeterlilik sınavlarını tamamlamış ve İran Mühendislik Denetim Şirketinde mühendislik denetçisi olarak çalışmaya başlamıştır. Bu görev kapsamında Petropars Projesi dahil olmak üzere çeşitli büyük ölçekli sanayi projelerinde yer almıştır. Yaklaşık on yıl süren bu görevi, İnsan Hakları Savunucuları Merkezi’ndeki faaliyetleri nedeniyle yetkili makamların talimatı doğrultusunda sona erdirilmiştir.

İnsan Hakları Alanındaki Çalışmaları

Nergis Muhammedi, 2003 yılında Şirin Ebadi tarafından kurulan İnsan Hakları Savunucuları Merkezine (Defenders of Human Rights Centre – DHRC) katılmıştır. Bu merkezde başkan yardımcılığı ve sözcülük görevlerinde bulunmuştur. Merkez bünyesinde siyasi mahkumlar ve vicdan mahkumlarının hukuki süreçleriyle ilgili çalışmalar yürütmüştür.

İran’da idam cezasına karşı yürütülen kampanyalarda yer almıştır. Bu kapsamda “Step by Step to Stop the Death Penalty” (Legam) adlı oluşumla bağlantılı faaliyetlerde bulunmuştur. Ölüm cezasının kaldırılmasına yönelik çalışmaları nedeniyle hakkında çeşitli suçlamalar yöneltilmiştir.

İnsan hakları alanındaki faaliyetleri çerçevesinde cezaevi koşulları, tek kişilik hücre uygulamaları ve tutuklulara yönelik muameleler üzerine çalışmalar yapmıştır. Bu çalışmalarını sürdürdüğü dönemlerde birden fazla kez gözaltına alınmıştır.

Tutuklamalar ve Yargı Süreçleri (2001–2016)

Nergis Muhammedi, insan hakları alanındaki faaliyetleri nedeniyle 2001 yılında tutuklanmıştır. Bu tutuklama sırasında ilk kez tek kişilik hücrede tutulmuştur. Bu süreçte İran Devrim Muhafızları’na bağlı İshrat Abad kışlasındaki tecrit hücrelerinde tutulmuştur. Yargılama sonucunda bir yıl hapis cezasına çarptırılmıştır.

2010 yılında yeniden tutuklanmıştır. Bu tutuklama sonrasında birkaç hafta tek kişilik hücrede tutulmuştur. İlk derece mahkemesinde 11 yıl hapis cezasına mahkum edilmiştir. Temyiz sürecinde bu ceza 6 yıla indirilmiştir. 2012 yılında cezasını infaz etmek üzere cezaevine girmiştir.

2014 yılında Evin Cezaevi’ndeki tutuklulara yönelik muameleleri eleştirdiği bir konuşmanın sosyal medyada yayılmasının ardından hakkında yeni suçlamalar yöneltilmiştir. Bu suçlamalar arasında “sistem aleyhine propaganda”, “ulusal güvenliğe karşı suç işlemek amacıyla toplanma ve işbirliği” ve “ulusal güvenliğe zarar verme amacı güden yasadışı bir örgüte üyelik” yer almıştır.

2015 yılında yeniden tutuklanmış ve 2016 yılında görülen dava sonucunda toplam 16 yıl hapis cezasına çarptırılmıştır. Bu ceza; “ulusal güvenliğe karşı suç işlemek amacıyla toplanma ve işbirliği” suçundan 5 yıl, “sistem aleyhine propaganda” suçundan 1 yıl ve “yasadışı örgüte üyelik” suçundan 10 yıl hapis cezalarını kapsamıştır. İran’da yürürlükte olan mevzuat uyarınca, birden fazla hapis cezası verilmesi halinde en ağır cezanın infaz edilmesi hükmü uygulanmıştır.

2016 Sonrası Tutukluluk, Cezalar ve Cezaevi Süreçleri

Nergis Muhammedi, 2016 yılında verilen 16 yıl hapis cezasının ardından cezaevi sürecini sürdürmüştür. Temyiz başvuruları sonucunda verilen ceza hükmü onanmıştır. Bu dönemde Evin Cezaevi'nde tutulmuştur. Ekim 2020’de geçici olarak serbest bırakılmasının ardından, altı aydan kısa bir süre içinde yeniden yargılanmıştır. Bu yargılama sonucunda “propaganda”, “iftira” ve “isyana teşvik” suçlamalarıyla 30 ay hapis, 80 kırbaç cezası ve para cezasına çarptırılmıştır. Bu karar, ölüm cezasına karşı yaptığı açıklamalar, önceki tutukluluğu sırasında işkence ve kötü muameleye ilişkin beyanları ve protesto amaçlı oturma eylemleri gerekçe gösterilerek verilmiştir.

Kasım 2021’de yeniden tutuklanmıştır. Bu tutuklamanın ardından Varamin’de bulunan Karçak Cezaevi’ne sevk edilmiştir. Burada tek kişilik hücrede tutulduğu bildirilmiştir. Ocak 2022’de cezaevi koşulları, tutuklulara yönelik muameleler ve White Torture adlı çalışması kapsamındaki faaliyetleri gerekçe gösterilerek ek olarak 8 yıl hapis ve 70 kırbaç cezasına çarptırılmıştır.

Ekim 2022’de “sistem aleyhine propaganda” suçlamasıyla 15 ay ek hapis cezası almıştır. Bu karar kapsamında, tahliye sonrası için iki yıl süreyle aylık olarak emniyete imza verme, iki yıl yurt dışına çıkış yasağı ve siyasi parti ya da gruplara üyelik yasağı uygulanması kararlaştırılmıştır.

2023 yılı itibarıyla, cezaevinden yürüttüğü yazılı ve sözlü faaliyetler nedeniyle hakkında ek soruşturmalar açılmıştır. Bu soruşturmaların duruşmalarına katılmayı reddetmiştir. Aynı yıl Evin Cezaevi’nde tutulmaya devam etmiştir.

Nobel Barış Ödülü (2023)

Nergis Muhammedi, 2023 yılında Nobel Barış Ödülü’ne layık görülmüştür. Ödül, İran’da kadın hakları alanındaki faaliyetleri ve insan hakları çalışmaları gerekçe gösterilerek verilmiştir. Nobel Barış Ödülü’nün açıklandığı tarihte cezaevinde bulunduğu için ödülü şahsen alamamıştır.

10 Aralık 2023 tarihinde Norveç’in başkenti Oslo’da, Oslo City Hall’de düzenlenen Nobel Barış Ödülü töreninde, ödül Nergis Muhammedi adına çocukları tarafından teslim alınmıştır. Törende ödül, Paris’te sürgünde bulunan 17 yaşındaki ikiz çocukları Ali Rahmani ve Kiana Rahmani’ye verilmiştir.

Tören sonrasında düzenlenen basın toplantısında Kiana Rahmani, annesi Nergis Muhammedi tarafından kaleme alınan mektubu kamuoyuna okumuştur. Mektupta Muhammedi, İran’daki gelişmelere ilişkin değerlendirmelere yer vermiştir.

2025–2026 Dönemi Gözaltılar ve Yeni Mahkumiyet Kararları

Nergis Muhammedi, 12 Aralık 2025 tarihinde İran’ın Meşhed kentinde, avukat Hüsrev Alikordi için Gadir Camii’nde düzenlenen anma törenine katıldığı sırada gözaltına alınmıştır. Gözaltı işlemi, törende bulunan diğer aktivistler ve vatandaşlarla birlikte gerçekleştirilmiştir.

Meşhed Devrim Mahkemesi tarafından yürütülen yargılama sonucunda, “devletin güvenliğine karşı suç işlemek amacıyla toplanma ve işbirliği” suçlamasıyla 6 yıl hapis, “propaganda faaliyeti” suçlamasıyla 1 yıl 6 ay hapis cezasına çarptırılmıştır. Bu cezalarla birlikte toplam hapis süresi 7 yıl 6 ay olarak belirlenmiştir. Ayrıca ek ceza olarak 2 yıl yurt dışına çıkış yasağı ve 2 yıl sürgün cezası verilmiştir. Sürgün cezasının Güney Horasan eyaletinde bulunan Hüsf kentine uygulanmasına karar verilmiştir.

Aynı yargı sürecinde, verilen hükmün kesinleşmediği ve temyiz edilebilir nitelikte olduğu bildirilmiştir.

Sağlık Durumu ve Açlık Grevleri

Nergis Muhammedi’nin nörolojik bir rahatsızlığı bulunduğu, bu rahatsızlığın nöbetlere, geçici kısmi felçlere ve akciğer embolisine yol açabildiği belirtilmiştir. 2015 yılı Ağustos ve Ekim aylarında birden fazla nöbet geçirdiği, bu durumlar sonrasında hastaneye kaldırıldığı ve en az bir vakada tıbbi tavsiyelere rağmen cezaevine geri gönderildiği bildirilmiştir.

Kasım 2023’te, gerekli tıbbi tedavinin sağlanmaması nedeniyle açlık grevine başlamıştır. Açlık grevi üç gün sürmüş, ardından başörtüsü takma zorunluluğu olmaksızın hastaneye sevk edilmesine izin verilmesi üzerine sona ermiştir. Aynı ay içerisinde anjiyografi işlemi için hastaneye yatırılmıştır.

Şubat 2026 başında cezaevi koşulları, avukatları ve ailesiyle telefon görüşmesi yapamaması ve sağlık durumuna ilişkin itirazlar nedeniyle yeniden açlık grevine başlamıştır. Açlık grevinin altıncı gününde sona erdiği, bu süreçte fiziksel durumunun ciddi biçimde kötüleştiğinin bildirildiği açıklanmıştır.

Yazınsal Çalışmaları

Nergis Muhammedi, cezaevi koşulları ve tutuklulara yönelik uygulamalara ilişkin çalışmaları kapsamında White Torture adlı iki ciltlik kitabın yazarıdır. Bu eserlerde, İran’daki cezaevlerinde uygulanan tecrit yöntemleri ve tutukluların maruz kaldığı muameleler ele alınmıştır. Kitap, Muhammedi’nin cezaevinde bulunduğu dönemlerde yürüttüğü araştırmalar ve tanıklıklara dayalı olarak hazırlanmıştır.

Uluslararası Tanınırlık ve Diğer Ödüller

Nergis Muhammedi, insan hakları alanındaki çalışmaları kapsamında çeşitli uluslararası ödüllere layık görülmüştür. 2009 yılında Alexander Langer Ödülü’nü almıştır. 2011 yılında İsveç hükümeti tarafından verilen Per Anger Ödülü’ne layık görülmüştür. 2013 yılında PEN/Oxfam Novib İfade Özgürlüğü Ödülü’nü almıştır. 2022 yılında Sınır Tanımayan Gazeteciler tarafından verilen Cesaret Ödülü’ne layık görülmüştür. 2023 yılında İsveç Olof Palme İnsan Hakları Ödülü, UNESCO/Guillermo Cano Dünya Basın Özgürlüğü Ödülü ve PEN/Barbey Freedom to Write Award kendisine verilmiştir.