Osmanlı Vakıf Kütüphaneleri

Osmanlı vakıf kütüphaneleri, kitapların belirli bir amaçla toplumun kullanımına sunulmasını sağlayan ve gelirleri vakıflarla güvence altına alınan kütüphanelerdir. Bu kurumlar, Osmanlı eğitim ve kültür hayatında cami, medrese, darülhadis, tekke ve külliye gibi yapıların tamamlayıcı unsurları olarak ortaya çıkmış; zamanla müstakil kütüphane binalarına dönüşmüştür.

Vakıf kütüphanelerinde yalnızca kitapların bir araya getirilmesi değil, koleksiyonun korunması, görevlilerin ücretlerinin ödenmesi, okuyucuların yararlanma şartlarının belirlenmesi ve hizmetin devam etmesi için gerekli hususlar birlikte düzenlenmiştir. Bu sebeple Osmanlı vakıf kütüphaneleri, kitap koleksiyonlarından ibaret olmayan; vakfiye, gelir, görevli ve okuyucu ilişkileriyle işleyen kurumsal yapılardır.

Osmanlı'da vakıflar, bir malın veya gelirin belirli bir hayır amacı için tahsis edilmesi esasına dayanıyordu. Kütüphane kurmak, mevcut bir medrese veya camiye kitap bağışlamak ya da kitap satın alınması için gelir ayırmak, bu anlayışın kütüphanecilik alanındaki başlıca biçimleriydi. Vakfedilen kitaplar vakfın amacı dışında satılamaz, rehin verilemez veya başka bir yere aktarılamazdı. Bu hükümler, koleksiyonun vakfedenin ölümünden sonra da korunmasını ve hizmetin sürdürülmesini amaçlıyordu.

İlk dönemlerde kütüphane çoğunlukla müstakil bir bina şeklinde değil; cami, medrese veya tekke içindeki bir oda, dolap ya da kitap koleksiyonu şeklinde düzenlenirdi. Külliye kütüphaneleri ise ibadet, eğitim, barınma, yemek ve sosyal yardım faaliyetlerinin bir arada yürütüldüğü daha geniş bir kurumsal çevrenin parçasıydı. Kütüphanenin hangi kişilere hizmet vereceği, kitapların nerede okunacağı ve hangi şartlarda ödünç verileceği vakfiyelerde belirtilirdi.

Bir vakıf kütüphanesinin kuruluşunda vakfedenin kitapları, kütüphanenin gelir kaynakları, görevli kadrosu ve kullanım kuralları birlikte düşünülürdü. Vakfeden kişi kendi koleksiyonunu bağışlayabilir, kitap satın alınması için para tahsis edebilir veya dükkân, ev, han, hamam, tarla ve benzeri gelir getiren taşınmazları kütüphaneye vakfedebilirdi. Bu gelirlerden hafız-ı kütübün, kâtib-i kütübün ve bazı kütüphanelerde mücellit veya kapıcının ücretleri karşılanırdı.

Vakfiye, kütüphanenin hukuki ve idari çerçevesini belirleyen temel belgeydi. Vakfiyelerde kitapların sayısı veya konu grupları, görevli sayısı, çalışma günleri, okuyucuların nitelikleri, ödünç verme usulü ve vakıf gelirlerinin nasıl kullanılacağı açıklanabiliyordu. Mütevelli veya nazır, vakfiyedeki şartların uygulanmasını ve gelirlerin amacına uygun harcanmasını gözetirdi.

Osmanlı vakıf kütüphanelerinin tarihindeki “ilk” örneği tek bir kurumla sınırlamak, kullanılan ölçüte göre değişebilir. Erken dönem kaynaklarında cami ve medreselerdeki kitap koleksiyonları ile vakfiyesi düzenlenmiş, görevlileri belirlenmiş kütüphaneler arasında ayrım yapmak gerekir. Edirne’de Gazi Mihal Bey’in 1422’de yaptırdığı camide ve Fazlullah Paşa’nın yaptırdığı mescidde kütüphane veya kitap koleksiyonlarının bulunduğu anlaşılmaktadır.^【1】

II. Murad’ın Edirne’de Tunca Nehri kıyısında kurduğu Darülhadis, vakfiyesi günümüze ulaşan erken Osmanlı kütüphane örneklerindendir. 24 Mart 1435 tarihli vakfiyede, medresenin öğrencileri ve hocaları için kitaplar tahsis edilmiştir. Kuruluş düzeninde kitapların bakımı için ayrı bir kütüphaneci kadrosu öngörülmemiştir.^【2】

Umur Bey, Bergama’daki medresesine ders kitapları, Bursa’daki camisine ise Türkçe kitaplar vakfetmiştir. Sarıca Paşa, 1443’te Gelibolu’da kurduğu medreseye on sekiz kitap bağışlamıştır. İshak Bey’in Üsküp’teki medresesinde de bir kütüphane kurulmuştur. Bu örnekler, Osmanlı vakıf kütüphanelerinin daha başlangıçta eğitim kurumlarıyla ve farklı şehirlerdeki vakıf yapılarıyla bağlantılı olduğunu gösterir.^【3】

XV. ve XVI. yüzyıllarda vakıf kütüphaneleri, medrese ve külliyeler içinde yaygınlaşmıştır. Fatih Sultan Mehmed’in külliyesindeki dört medrese kütüphanesine birer kütüphaneci tayin edilmiştir. II. Bayezid, Edirne ve Amasya’daki medreseleri ile İstanbul’daki camisine kütüphaneler vakfetmiştir. Kanuni Sultan Süleyman’ın saltanatının sonraki dönemlerinde İstanbul’da ve diğer şehirlerde yeni kütüphaneler kurulmuştur.^【4】

XVII. yüzyılın sonlarından XVIII. yüzyıla kadar kütüphaneler, külliye içindeki koleksiyonların yanı sıra müstakil binalar olarak da kurulmaya başlanmıştır. Köprülü, Nuruosmaniye, Ragıb Paşa ve benzeri kütüphaneler, kitap koleksiyonu ile binanın ve görevli kadrosunun birlikte tasarlandığı örneklerdir. Bu dönemde vakıf kütüphaneleri, sadece medrese mensuplarının değil; belirli şartları karşılayan araştırmacıların ve okuyucuların da kullanımına daha görünür biçimde açılmıştır.

XIX. yüzyılda devletin eğitim ve kültür kurumlarını yeniden düzenleme çabaları, vakıf kütüphanelerini de etkilemiştir. Küçük ve dağınık koleksiyonların bakımını sürdürmek zorlaştıkça bazı kitaplar daha büyük ve güvenli kütüphanelerde toplanmaya başlanmıştır. Evkaf ve Maarif kurumlarının düzenlemeleri sonucunda kimi koleksiyonlar Sultanselim, Nuruosmaniye, Murad Molla ve Süleymaniye gibi merkezlere nakledilmiştir. Bu süreç, müstakil vakıf kütüphanesi binası ile koleksiyonun aynı yerde kalması arasındaki ilişkiyi değiştirmiştir.

Nakiller her zaman koleksiyonların ortadan kalkması anlamına gelmemiştir. Aksine kitapların kataloglanması, uygun depolama şartlarına alınması ve araştırmacıların erişimine açılması bakımından yeni imkânlar sağlanmıştır. Bununla birlikte kitapların farklı kurumlara dağılması, özgün vakıf koleksiyonlarının bütünlüğünü ve tarihî bağlamını takip etmeyi güçleştirmiştir.

Vakfiyelerde kütüphanenin mülkiyet ve yönetim ilişkileri açıkça tanımlanmıştır. Kitaplar vakfın malı sayıldığından, koleksiyonun korunması mütevelli ve görevlilerin sorumluluğunda olmuştur. Gelir kaynaklarının bir bölümü personel ücretlerine, bakım ve onarıma, aydınlatma ve temizlik giderlerine ayrılmış; kalan gelirler vakıf şartlarına göre başka hayır hizmetlerinde kullanılmıştır.

Kütüphanelerin idari yapısı zaman içinde değişmiştir. Klasik dönemde küçük koleksiyonlarda cami imamı, müezzin veya medrese görevlilerinden biri kitapların korunmasıyla da ilgilenebilirken koleksiyon büyüdükçe hafız-ı kütüb, kâtib-i kütüb, mücellit ve bevvab gibi görevliler bu sorumluluğu üstlenmişlerdir. Böylece kitapların sayımı, okuyucuya teslimi, ödünç kayıtlarının tutulması ve fiziki bakımı birbirinden ayrılan hizmetler hâline gelmiştir.

Vakıf kütüphanelerinin koleksiyonları bağış, satın alma, miras, başka kütüphanelerden nakil ve vakıf geliriyle yeni kitap temini yoluyla oluşturulmuştur. Koleksiyonlarda Kur’an-ı Kerim nüshaları, hadis, fıkıh, tefsir ve kelam eserlerinin yanı sıra tarih, edebiyat, dil, belagat, matematik, astronomi, tıp ve coğrafya kitapları da bulunmaktaydı. Arapça ve Farsça literatür önemli bir yer tutmakla birlikte Türkçe yazma ve basma eserlerin sayısı özellikle sonraki dönemlerde arttı.

Kitapların vakıf mührüyle işaretlenmesi, vakıf kayıtlarına geçirilmesi ve konu ya da dil bakımından tasnif edilmesi koleksiyon yönetiminin temel adımlarıydı. Bazı vakıf kütüphanelerinde kitapların raflardaki yeri defterlere kaydedilir, yeni bağışlar mevcut düzene göre yerleştirilirdi. Kataloglar hem koleksiyonun denetimini kolaylaştırmış hem de okuyucunun aradığı esere ulaşmasını sağlamıştır.

Hafız-ı kütüb, vakfedilen kitapları koruyan ve okuyuculara verilmesini gözeten görevliydi. Görevlide aranacak nitelikler vakfiyelerde belirlenirdi. Fatih Sultan Mehmed’in vakfiyesi, hafız-ı kütübün muteber kitapları ve medrese mensuplarının ihtiyaç duyduğu eserleri tanımasını şart koşmuştur. II. Bayezid’in Edirne’deki külliyesinin vakfiyesinde ise görevlinin dindar ve güvenilir olması istenmiştir.^【5】

Kâtib-i kütüb, kitapların adlarını ve sayılarını deftere kaydeder, kimlere hangi kitapların verildiğini izlerdi. Bazı kütüphanelerde mücellit ciltlerin onarımından, bevvab giriş-çıkış ve bina güvenliğinden sorumlu olurdu. Görevlilerin ücretleri ve çalışma şartları vakıf gelirleriyle güvence altına alınarak kütüphanenin kişisel ilgiye bağlı kalmadan işlemesi hedeflenirdi.

Kitapların korunması, vakıf kütüphanelerinin temel amaçlarından biriydi. Kitapların mühürlenmesi ve deftere kaydedilmesi, vakıf malı olduklarını göstermek ve kaybolmalarını önlemek için kullanılırdı. Yazma eserlerin ciltlerinin onarılması, raflarda düzenli tutulması, rutubet ve yangın gibi tehlikelere karşı tedbir alınması da koruma hizmetinin parçasıydı.

Okuyucuların kitaplardan yararlanma şartları kütüphaneden kütüphaneye değişirdi. Bazı koleksiyonlarda kitapların yalnızca kütüphane veya medrese içinde okunması istenirken, bazı vakfiyeler güvenilir okuyuculara ve özellikle hocaların bilgisi dâhilinde öğrencilere ödünç verme imkânı tanıyordu. Rüstem Paşa Kütüphanesi’nde öğrencilerin hocalarının bilgisiyle kitap ödünç alabilmesi, erişim ile koruma arasında kurulan dengeye örnek gösterilebilir.^【6】

Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’da kurduğu külliye, vakıf kütüphanelerinin eğitim kurumu içindeki yerini gösteren başlıca örneklerden biridir. Külliyenin medreselerine vakfedilen kitapların korunması için dört hafız-ı kütüb görevlendirilmiş ve görevlilerin ücretleri vakıf düzeni içinde belirlenmiştir.

İstanbul Divanyolu’nda XVII. yüzyılın sonlarında kurulan Köprülü Kütüphanesi, Osmanlı döneminde müstakil kütüphane binası fikrinin oluştuğunu göstermektedir. Kütüphane, Köprülü ailesinin kitap ve vakıf geleneği içinde oluşmuş; sonraki dönemlerde yeni kitap ve gelir vakıflarıyla desteklenmiştir. Binanın, koleksiyonun ve görevli düzeninin birlikte düşünülmesi, onu külliye içindeki küçük kitap odalarından ayıran özelliklerdendir.

Nuruosmaniye Kütüphanesi, XVIII. yüzyılda Nuruosmaniye Külliyesi içinde oluşturulan önemli vakıf kütüphanelerindendir. Kütüphane, külliye içindeki eğitim ve ibadet yapılarıyla birlikte planlanmış; kitap koleksiyonu ve hizmet düzeni vakıf şartları çerçevesinde sürdürülmüştür. İstanbul’daki tarihî vakıf kütüphaneleri içinde binası ve koleksiyonu günümüze ulaşan, araştırma ve kültür mirası bakımından önemini koruyan örneklerden biridir.

Millet Kütüphanesi, İstanbul Fatih’teki Feyziye Medresesi’nde Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin vakıf koleksiyonu ile Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitapların bir araya gelmesiyle oluşmuştur. Feyzullah Efendi’nin 1699-1700 tarihli vakıf düzeni, medrese ve kütüphane ilişkisini gösterir. Ali Emiri Efendi’nin koleksiyonu ise yazma eserler, Türkçe kitaplar, süreli yayınlar ve fermanlar bakımından kütüphanenin kapsamını genişletmiştir.

Millet Kütüphanesi’nin tarihi, vakıf koleksiyonlarının sonraki dönemlerde kamu kütüphanesi yapısı içinde nasıl yaşatıldığını da gösterir. 1962-1993 yılları arasında il halk kütüphanesi olarak hizmet veren kurumun bazı vakıf koleksiyonları Süleymaniye Kütüphanesi’ne nakledilmiştir. Günümüzde Millet Kütüphanesi adıyla bilinen koleksiyon, Osmanlı vakıf kütüphanelerinin eğitim, araştırma ve kültürel miras işlevlerini birlikte taşıyan başlıca örneklerdendir.

Sadrazam Koca Ragıb Paşa’nın İstanbul Koska’da kurduğu kütüphane, XVIII. yüzyıl vakıf kütüphaneciliğinin müstakil bina örneklerinden biridir. Mektep, kütüphane ve şadırvan 1762-1763’te tamamlanmış, kütüphanenin yönetimi ve bakımı için gerekli personel vakfiye ile belirlenmiştir. Kütüphanenin kataloglarının basılması, koleksiyonun düzenli biçimde tanımlanmasına ve daha geniş bir okuyucu çevresinin eserlere ulaşmasına katkı sağlamıştır.

Rüstem Paşa’nın Eminönü’nde 1550’de yaptırdığı medresede kurulan kütüphane, 1561 tarihli vakfiyesiyle belgelenmiştir. Yaklaşık 120 ciltlik koleksiyon, medrese hocaları ve öğrencileri için düzenlenmiş; öğrencilerin hocalarının bilgisiyle ödünç kitap almasına izin verilmiştir.

Mahmud Paşa Kütüphanesi ise Fatih devri İstanbul’unda medrese öğrencilerinin yararlanması için kurulmuş, koleksiyonu XX. yüzyılda koruma ve merkezîleştirme amacıyla farklı kütüphanelere nakledilmiştir.

Osmanlı vakıf kütüphanelerinin mirası günümüzde iki biçimde yaşamaktadır. İlki Köprülü, Nuruosmaniye, Ragıb Paşa, Atıf Efendi ve Murad Molla gibi tarihî binaları veya kurumsal kimliği korunan kütüphanelerdir. İkinci grup ise koleksiyonları Süleymaniye Kütüphanesi, Beyazıt Devlet Kütüphanesi ve benzeri merkezlerde muhafaza edilen vakıf kütüphaneleridir. Bu koleksiyonlar yazma eserlerin korunması, kataloglanması, dijitalleştirilmesi ve araştırmacıların kullanımına sunulması açısından önem taşır.