Panik bozukluk, yineleyici, beklenmedik panik ataklarla seyreden bir anksiyete bozukluğudur. Bu durum, birkaç dakika içinde doruğa ulaşan yoğun bir korku ya da rahatsızlık halidir. Atak sırasında birey, felaketin an meselesi olduğu duygusunu yaşar. DSM-IV’e göre tanı koymak için bu atakların ardından en az bir ay süreyle aşağıdakilerden biri ya da birkaçı gözlenmesi gerekmektedir:
- Yeni panik atakların olacağına ilişkin sürekli bir kaygı,
- Panik atakların olası sonuçlarıyla ilgili kaygılı beklentiler (kalp krizi geçirme, kontrolü kaybetme vb.),
- Panik ataklarla ilişkili önemli davranış değişiklikleri (örneğin yalnız dışarı çıkmama, egzersizden kaçınma vb.).
Ayrıca panik bozukluk tek başına olabileceği gibi agorafobi (kişinin kaçmanın zor olacağı ya da yardım alamayacağı yerlerde bulunmaktan yoğun korku duyduğu bir anksiyete bozukluğudur) ile birlikte de görülebilir. Agorafobi eşlik ediyorsa, birey panik atak geçirirse kaçmanın zor olacağı ortamlardan kaçınma davranışı sergiler.
Belirtiler
Panik bozuklukta görülen panik atak belirtileri, ani başlayan ve genellikle 10 dakika içinde doruğa ulaşan semptomlardır. Bu hastalığa sahip olan bireylerde aşağıdaki 13 belirtiden en az 4’ü bulunmalıdır:
- Çarpıntı veya kalp atımlarının hızlanması
- Terleme
- Titreme veya sarsılma
- Nefes darlığı veya boğulma hissi
- Göğüs ağrısı ya da göğüste sıkışma
- Bulantı veya karın ağrısı
- Baş dönmesi, sersemlik, bayılacakmış gibi hissetme
- Derealizasyon (gerçek dışılık hissi) veya depersonalizasyon (kendinden kopmuş hissetme)
- Kontrolünü kaybedeceği korkusu
- Ölüm korkusu
- Uyuşma veya karıncalanma hissi
- Üşüme ya da ateş basması
Bazı bireylerde panik atak sonrası beklenti anksiyetesi gelişir; bu durum bireyin yeni bir atak geçirme korkusuyla hayatını kısıtlamasına neden olur. Bu nedenle işlevsellik bozulabilir, sosyal ortamlardan kaçınılabilir ve hatta acil servis başvuruları tekrarlayıcı hale gelebilir.
Epidemiyoloji
- Yaşam boyu yaygınlık: %1.5 – %3
- Kadınlarda, erkeklere göre 2–3 kat daha sık görülmektedir.
- Başlangıç yaşı sıklıkla 20’li yaşların başıdır.
- Panik bozukluk, hem toplum hem de sağlık hizmetlerine başvuru açısından önemli bir ruhsal sağlık sorunudur.
- Panik bozukluğu olan bireylerin yaklaşık %30–50’ sinde agorafobi eşlik eder.
- Birinci derece akrabalarda panik bozukluk görülme oranı daha yüksektir (genetik yatkınlık söz konusudur).
- Panik bozukluğu olan hastalar, sıklıkla kardiyoloji, göğüs hastalıkları ve acil servislere bedensel yakınmalarla başvururlar.
Etiyoloji
Panik bozukluğun nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, biyolojik, genetik, psikolojik ve çevresel etkenlerin bir arada rol oynadığı düşünülmektedir.
Biyolojik Etkenler:
- Genetik eğilim: Birinci derece akrabalarında panik bozukluk bulunan kişilerde risk artmıştır.
- Nörotransmitter düzensizlikleri: Serotonin, norepinefrin ve GABA sistemlerinde bozulmalar panik atağın temelini oluşturur.
- Karbondioksit hassasiyeti: CO₂ seviyesindeki yükselme, panik atağı tetikleyebilir.
- Beyin yapıları: Lokus seruleus, amigdala ve prefrontal kortekste anormal aktiviteye işaret eden bulgular vardır.
Psikolojik Etkenler:
- Kognitif kuramlar: Bedensel duyumların felaketleştirilmesi (örneğin çarpıntının kalp krizi sanılması) önemli bir tetikleyicidir.
- Klasik koşullanma: Daha önce panik atağın yaşandığı durumlarla ilgili öğrenilmiş korkular olabilir.
- Çocukluk çağı ayrılma anksiyetesi gibi erken yaşantılar ve yaşam olayları etkili olabilir.
Ayırıcı Tanı
Panik bozukluğun tanısı koyulmadan önce benzer belirtilere yol açabilecek diğer tıbbi ve psikiyatrik bozuklukların dışlanması gerekir:
Tıbbi Durumlar:
- Kardiyovasküler hastalıklar (ör. aritmi, iskemik kalp hastalığı)
- Endokrinolojik bozukluklar (ör. hipertiroidi, feokromositoma)
- Solunum hastalıkları (ör. astım, KOAH)
- Nörolojik hastalıklar (ör. epilepsi, vestibüler bozukluklar)
- Uyuşturucu ve ilaç kullanımı (ör. amfetaminler, kafein, steroidler)
Psikiyatrik Bozukluklar:
- Yaygın anksiyete bozukluğu
- Travma sonrası stres bozukluğu
- Obsesif kompulsif bozukluk
- Somatoform bozukluklar
- Madde kullanımına bağlı anksiyete bozukluğu
