Paratekst (Paratext)

Fransız edebiyat kuramcısı Gérard Genette tarafından ortaya atılan paratekst kavramı, dilimize “yan metin, metin dışı ve metin ötesi” olarak çevrilebilir. Genette’e göre her metin birtakım sunum araçlarıyla çerçevelenerek verilir. Bu sunum araçları, metnin başlangıcından bitişine metne eşlik edip onu tamamlayarak satın alınabilecek ve okunabilecek kitap formuna getirirler.

^{Seuils - Gérard Genette (Fransızca edisyonu)}

Paratekst kavramı, Yunancada yanında, ötesinde anlamlarına gelen "para" ile Latince doku, örgü, metin anlamlarındaki "textus" kelimeleri bir araya getirilerek oluşturulmuştur.^【1】Genette, Seuils (Eşikler) kitabında paratekst kavramını, peritekst (peritext) ve epitekst (epitext) olmak üzere iki ana kategoriye ayırarak formülize eder.^【2】Peritekst, kitabın üzerinde ve içinde bulunan ve onu çevreleyen unsurlardır. Bu yüzden ”çevre metin” olarak adlandırılır. Kitap kapağı, başlık, yazarın adı, ön söz, son söz, içindekiler, ithaf yazısı, dipnotlar ve arka kapak yazısı peritekst olarak kabul edilir. Diğer bir deyişle, kitabın fiziki ve ticari sunumuyla ilgili ögeler peritekst olarak genellenebilir. Epitekst (metin dışı) ise metnin dışında yer alan ama metinle doğrudan ilişkisi olan unsurlardır. Yazarın verdiği röportaj, mektup, günlük ve eleştiri gibi materyaller epitekst olarak değerlendirilir.

^{Bir peritekst örneği olarak Genette’in Seuils adlı kitabının içindekiler sayfası}

Yenmetin unsurları, metnin nerede başlayıp nerede bittiğini gösterir. Okucuya, metne nasıl yaklaşılacağını ve nereden giriş yapılacağını işaret eden eşik (threshold) işlevi görür. Yazar ve yayıncı, yanmetin unsurları üzerinden okuyucunun metni nasıl okuması gerektiğine dair ipuçları vererek onun okuma deneyimini yönlendirir. Dolayısıyla, metnin asıl amacı, okurla kurmak istediği ilişki ve toplumsal işlevi yanmetin üzerinden tespit edilebilir. Bu nedenle, metin eleştirisi yapılırken metnin bulunduğu kitabın ön sözü, dipnotları, kaynakçası, arka kapaktaki tanıtım yazısı ve kapak tasarımı, ebat, kağıt kalitesi ve yazı karakteri gibi dizgi ve basım tercihlerine dikkat edilmelidir.

Jonathan Gray gibi kuramcılar, Genette’in edebiyat odaklı teorisini genişleterek film, televizyon ve dijital medyaya uyarlamışlardır. Filmlerdeki ve televizyondaki fragmanlar, oyuncu kadrosu haberleri ve hayran yorumları "giriş yolu paratekstleri" (entryway paratexts) olarak nitelendirilir.^【3】