Phaselis Antik Kenti

Phaselis Antik Kenti, Antalya’nın Kemer ilçesi sınırlarında, Akdeniz’e uzanan küçük bir yarımada ve çevresindeki koylar üzerinde kurulmuş antik liman kentidir. Likya ile Pamfilya bölgelerinin sınır kuşağında bulunan kent; limanları, deniz ticaretine dayalı ekonomik yapısı, ana caddesi, kamusal yapıları ve gelişmiş su dağıtım sistemiyle öne çıkar. Günümüze ulaşan kalıntıların büyük bölümü Roma ve Bizans dönemlerine aittir. Üç limanı bulunan kent, uzun süre deniz ulaşımı ve ticaretle bağlantılı bir yerleşim olarak kullanılmıştır. Günümüzde görülebilen yapılar arasında ana cadde, liman tesisleri, agoralar, tiyatro, hamamlar, su kemerleri, surlar, mezarlık alanları ve dinî yapılara ait kalıntılar bulunmaktadır.

^{Phaselis Antik Kenti (}AA⁾

Phaselis, Beydağları Sahil Millî Parkı’nın çam ve sedir ormanları içerisinde, Kemer’in yaklaşık 16 kilometre batısında yer alır. Kentin yerleşim alanı, Pamfilya Körfezi’nin batı kıyısında Akdeniz’e doğru uzanan bir yarımada ile bunun çevresindeki koylar üzerinde şekillenmiştir. Antik coğrafyaya ilişkin kaynaklarda kentin hem Likya hem de Pamfilya ile birlikte anılması, bu iki bölgenin birbirine yaklaştığı sahada bulunmasıyla ilişkilidir.^【1】

Kentin merkezî bölümü kıyı şeridi, doğal koylar ve akropolis çevresinde şekillenmiştir. Yarımadanın doğal koyları, farklı rüzgâr ve deniz koşullarında kullanılabilecek korunaklı limanların oluşturulmasına imkân vermiştir. Limanlar, akropolis ve kamusal yapıların yerleşimi büyük ölçüde kıyı çizgisiyle arazinin doğal biçimine göre düzenlenmiştir. Yoğun bitki örtüsüyle kaplı ve dik yamaçlara sahip akropolis ise doğal bir savunma alanı meydana getirmiş; sur duvarları yalnızca korunması gereken kesimlere inşa edilmiştir.

Phaselis'in, M.Ö. 7. yüzyılda Rodos’tan gelen kolonistlerce kurulduğu aktarılır.^【2】 Kentin kuruluşuna dair anlatıya göre yeni yerleşimciler, arazi karşılığında çevrede yaşayanlara tahıl ile kurutulmuş balık arasında seçim sunmuş; yerel halk balığı tercih etmiştir.^【3】

M.Ö. 5. yüzyılda Perslerin yönetimine giren Phaselis, sonraki yüzyılda Karya Satrabı Mausolos ile Limyra hükümdarı Perikle’nin hâkimiyetinde kalmıştır. Büyük İskender M.Ö. 333’te kente geldiğinde Phaselis halkı kendisine altından bir taç sunmuştur. İskender’in ardından farklı yönetimler arasında el değiştiren kent, M.Ö. 167’de Likya Birliği’ne katılmış ve birlik adına para basmıştır.

M.Ö. 1. yüzyılda Doğu Akdeniz’deki korsanlık faaliyetleri Phaselis’in tarihini de etkilemiştir. Kent, Likya'da Korykos ve Olympos ile birlikte korsanlarla iş birliği yapan üç liman yerleşimi arasındadır.^【4】 Sezar, M.Ö. 78-74 yılları arasında Kilikya’da görev yapan Publius Servilius Vatia Isauricus’un kurmay kadrosunda kısa süre bulunmuştur.^【5】 Servilius’un M.Ö. 77-76 yıllarındaki harekâtında Phaselis, Roma yönetimine geçirilmiştir.^【6】

^{Hadrianus Kapısı Kalıntıları (Fotoğraf: Meryem Şentürk Çoban)}

Roma İmparatoru Hadrianus’un kenti ziyareti M.S. 2. yüzyıldaki başlıca gelişmelerden biridir. Güney Limanı ile ana cadde arasındaki anıtsal kapı Hadrianus ve ailesine ithaf edilmiştir. Kapının yazıt ve mimari verileri, M.S. 130-131 yıllarına işaret etmektedir.^【7】

Phaselis, M.S. 5. ve 6. yüzyıllarda Bizans yönetimi altında kamış ve 451’deki Kadıköy Konsülü’nde temsil edilmiştir. Kent, 7. yüzyıldaki Arap akınlarından sonra 8. yüzyılda yeniden gelişmiş, ancak 1158’deki Selçuklu kuşatmasını izleyen dönemde önemini kaybetmeye başlamıştır. Depremler ile limanların kullanılabilirliğinin azalması sonrasında yerleşim 13. yüzyılın başlarında terk edilmiştir.^【8】

Phaselis’in kıyısında Kuzey Limanı, Merkezî Liman (Kent Limanı) ve Güney Limanı olarak tanımlanan üç liman alanı bulunmaktadır. Kuzey Limanı yarımadanın kuzeyinde, Merkezî Liman kuzeydoğusunda, Güney Limanı ise güneybatısında yer alır. Şehir sikkelerinde bulunan gemi tasvirleri ile liman çevresindeki mimari kalıntılar, deniz ulaşımının kent yaşamındaki yerini belgeleyen unsurlar arasındadır.^【9】

^{Phaselis Antik Kenti Limanları (}AA⁾

Arkeolojik incelemeler, Phaselis limanlarının Arkaik Dönem’den Geç Antik Çağ’a kadar kullanıldığını ortaya koymaktadır. Liman alanlarında mendirekler, iskeleler, rıhtımlar, kıyı yapıları ve depolama ya da üretim amacıyla kullanılmış olabilecek mekânlar tespit edilmiştir.^【10】

Merkezî Liman, akropolis yarımadasının kuzeyinde bulunan doğal koy içerisinde yer alır. Yaklaşık 7.500 metrekarelik havzaya sahip limanın doğuya açılan girişi, kuzey ve güney yönlerinden uzanan iki mendirekle daraltılmıştır. Mendireklerin Helenistik kent suruyla bağlantılı olması nedeniyle liman, girişinin denetlenebildiği kapalı bir liman düzenine sahiptir.

Limanın büyüklüğü, surlarla çevrilmesi ve giriş bölümünün tahkim edilmesi, yapının ilk kullanım evresinin askerî amaçlı olabileceği biçiminde değerlendirilmiştir. Kent sikkelerinde savaş gemilerinin bulunmasına karşın, kazısı yapılan bölümlerde gemi barınağı olarak kesin biçimde tanımlanmış bir yapı ortaya çıkarılmamıştır.^【11】

Sualtı belgeleme çalışmalarında kuzey ve güney mendireklerine ait 1.282 taş blok kayıt altına alınmıştır. Her iki mendireğin açık deniz yönünden gelen güçlü su hareketi sonucunda batıya doğru çöktüğü belirlenmiştir. Tespit edilen blokların altında başka yapı taşlarının da bulunduğu gözlenmiştir.^【12】

Havzanın güneybatısında, gemilerin bağlandığı bir rıhtım bölümü bulunmaktadır. Burada yaklaşık 39 metre uzunluğunda bir duvar ile palamar bağlama elemanları belirlenmiştir. Duvarın arkasında liman faaliyetleriyle bağlantılı yapı grupları yer alır.^【13】

Merkezî Liman’ın kuzeybatı ve batı kesimlerindeki mimari kalıntılar arasında üç yapı kompleksi ile bağımsız mekânlar bulunmaktadır. Araştırmalarda toplam 28 oda belirlenmiş olup geçişleri dolgu altında kalan bazı mekânların birbirleriyle olan bağlantıları kesinleştirilememiştir. Bu yapıların işlik, atölye veya depo olarak kullanılmış olabileceği belirtilmektedir.^【14】

Güney Limanı, akropolisin batısında bulunan geniş koyda kurulmuştur. Liman havzası yalnızca doğal kıyı biçiminden yararlanılarak oluşturulmamış; koyun güney kesiminde yapay dolgu ve mendirek düzenlemelerine de başvurulmuştur. Sualtı araştırmalarında liman çevresinde mendirek, iskele ve kıyı yapılarının yanı sıra bunlara ait dağılmış bloklar belgelenmiştir.

Kıyının büyük ticaret gemilerinin yaklaşmasına elverişli olması nedeniyle Güney Limanı, kentin yükleme ve boşaltma işlemlerinin yürütüldüğü başlıca alan olarak değerlendirilmiştir. Kıyıda yoğun yapı izleri bulunmakla birlikte, tahribat nedeniyle rıhtım ve ticaret yapılarının tamamı belirlenememiştir.^【15】

Limanın güneyindeki dolgu alanı ile mimari bağlantılar, buradaki ilk düzenlemelerin M.Ö. 6-4. yüzyıllar arasına tarihlendirilmesine dayanak oluşturmuştur. Roma İmparatorluk Dönemi’nde mendirek hattında ve iskelelerde yeni düzenlemeler yapılmıştır. Liman Caddesi ile aynı doğrultuda uzanan B İskelesi, Hadrianus Dönemi’ndeki yapı faaliyetleri kapsamında ele alınmaktadır.^【16】

Güney Limanı’nda A, B ve C olarak adlandırılan üç iskele yapısına ait kalıntılar bulunmaktadır. B İskelesi’nin izlenebilen kısmı yaklaşık 13 × 4 metrelik bir alanı kaplar. C İskelesi’ne ait bloklar ise yaklaşık 600 metrekarelik bir sahaya dağılmıştır. İskelelerde düzgün kesilmiş taşların yanı sıra sütun gövdeleri ve başka yapılardan alınmış mimari parçalar da kullanılmıştır.^【17】

Geç Antik Çağ’da limanın kullanım düzeninde değişiklikler meydana gelmiştir. Bu dönemde A ve C iskelelerinin kullanıldığı; kıyıda oluşturulan yeni duvarların ve devşirme yapı malzemelerinin bu evreyle bağlantılı olduğu kaydedilmiştir. Roma Dönemi’ne ait B İskelesi’nin sonraki süreçte işlevini kaybettiği değerlendirilmiştir.^【18】

^{Phaselis Antik Kenti (}AA⁾

Phaselis’in merkezindeki ana ulaşım hattı, Merkezî Liman ile Güney Limanı birbirine bağlayan caddedir. Yaklaşık 125 metre uzunluğundaki yolun genişliği 20 metre civarındadır.^【19】 Taş kaplı caddenin iki yanında üç basamakla ulaşılan kaldırımlar yer almaktadır. Yolun altına atık sular ve yağış için kanalizasyon ile drenaj kanalları yapılmıştır.

Cadde, tiyatro ile agora arasındaki bölümde genişleyerek bir meydan biçimi kazanmaktadır. Yolun çevresinde dükkânlar, hamamlar, agoralar ve başka kamu yapıları bulunmaktadır. Güney ucunda Hadrianus Kapısı, doğu tarafında ise tiyatro ve akropolise çıkan basamaklar yer almaktadır.

^{Phaselis Antik Kenti Tiyatrosu (}Türkiye Kültür Portalı⁾

Kentte üç agora belirlenmiştir. Biri tiyatronun karşısında, diğer ikisi Güney Limanı yönündeki caddenin yanında bulunmaktadır. Tiyatro karşısındaki agoranın içine Bizans Dönemi’nde küçük bir bazilika yapılmıştır. Kent meydanı çevresinde ayrıca biri büyük, diğeri küçük olmak üzere iki hamam yapısı yer almaktadır.

Tiyatro, Helenistik plan özelliklerine sahip küçük ölçekli bir yapıdır. Roma Dönemi’nde tiyatroya sahne binası eklenmiş; Geç Bizans döneminde bu yapının bazı duvarları savunma hattının parçası olarak kullanılmıştır.

Helenistik tapınak alanındaki çalışmalar, 2019’da meydana gelen hortumun ardından koruma programına alınan yapı kalıntıları üzerinde yoğunlaşmıştır. 2020 sezonunda teras duvarları, mimari parçalar ve pişmiş toprak buluntular incelenmiş; zarar gören elemanların korunması ve düzenlenmesine yönelik uygulamalar yürütülmüştür.^【20】

Birinci teras olarak adlandırılan bölümde yaklaşık 17,5x7 metrelik alanda kazı yapılmıştır. Duvar örgüsünde kesme taşlarla birlikte başka yapılardan alınmış yivli sütun parçalarının kullanıldığı belirlenmiştir. Kazıda sütun yivleri, üst yapı parçaları ve çok sayıda kırık pişmiş toprak eser bulunmuştur. Tarihlendirilebilen örnekler arasında M.Ö. 5. yüzyılın sonu ile 4. yüzyılın başlarına ait Güney Ege kökenli bir amfora ile M.Ö. 4. yüzyıla tarihlenen Knidos amforası parçası yer almaktadır.^【21】

Phaselis’in kent merkezinde, ana cadde ve meydan çevresinde biri büyük, diğeri küçük iki hamam yapısı bulunmaktadır. Küçük Hamam’da korunan mimari bölümler, Roma hamamlarında zeminin altından ısıtma sağlayan sistemin incelenmesine imkân vermektedir.

Büyük Hamam, çeşitli dönemlerde ekleme ve değişikliklere uğramış çok mekânlı bir yapı topluluğudur. Yapının kuzey sınırındaki duvarında farklı dönemlere ait sıvama ve boyama uygulamaları belirlenmiştir. Ana cadde üzerindeki dükkânlarla hamam arasında başlangıçta açık bir geçiş alanı bulunduğu, bu bölümün daha sonraki bir yapı evresinde kapatıldığı tespit edilmiştir.^【22】

Phaselis’in erken dönemlerinde su, kuyulardan ve sarnıçlardan sağlanmıştır. Roma Dönemi’nde kuzeydeki bir kaynaktan getirilen su için kemer sistemi kurulmuştur. Kente ulaşan su, borular ve açık ya da kapalı kanallar aracılığıyla farklı yapılara aktarılmıştır.

Ana caddenin altında kanalizasyon ve yağmur suyu kanalları bulunmaktadır. Bu altyapı, kullanılmış suların ve yağışın taş döşeli kent merkezinden uzaklaştırılmasını sağlamıştır. Böylece suyun kaynaktan getirilmesi, kent içinde dağıtılması ve atık suyun tahliye edilmesi birbirini tamamlayan bir sistem hâlinde düzenlenmiştir.

Phaselis’in kuzeydoğu nekropolü, Kuzey Limanı koyundan başlayarak doğudaki Cennet Koyu’na kadar yaklaşık iki kilometre boyunca uzanır. Alan; küçük vadiler, tepeler, kızılçam ormanları ve makiliklerle kaplıdır. Mezarların dağılımı arazi yapısına göre farklılık göstermektedir. Kent merkezine yakın kesimlerde lahit ve tonozlu mezarlar, kayalık bölgelerde ise doğrudan kayaya oyulmuş mezarlar yoğunlaşır.

2020 yılı envanterinde 128 kaya mezarı, 167 lahit, bir tonozlu oda mezarı, 44 kemik muhafaza kabı ve 6 örgü tekne mezar kayda geçirilmiştir.^【23】

^{Phaselis Antik Kenti'nde Bulunan Bir Figür (}AA⁾

Kentte Athena’nın başlıca tanrıça kabul edildiği aktarılmaktadır. Athena’ya ait tapınak kesin olarak bulunmamış olmakla birlikte, tapınak kalıntılarının yoğun bitki örtüsüyle kaplı akropolis alanında olabileceği düşünülmektedir.^【24】

2024 yılında liman yakınında yürütülen kazılarda M.Ö. 620’lere tarihlenen bir sunak ile buna bağlı kutsal alan ortaya çıkarılmıştır. Alandaki küçük adak figürleri kırılmış durumda bulunmuştur. Kazı ekibi, yazıt ve diğer arkeolojik verilerden hareketle kutsal alanı Apollon ile ilişkilendirmiştir. Taş ve pişmiş topraktan üretilen adaklar arasında insan, aslan, at, süvari ve savaşçı figürleri vardır. Bazı örneklerin Kıbrıs ve Mısır kökenli olduğu belirlenmiştir. Bu buluntular, Phaselis’in Arkaik Dönem’de söz konusu bölgelerle bağlantısına ilişkin arkeolojik veriler arasında değerlendirilmiştir.^【25】

^{Phaselis Antik Kenti Mozaikleri (Fotoğraf: Meryem Şentürk Çoban)}

Phaselis’te kazı çalışmaları, 1980’li yıllarda başlamıştır. Sonraki araştırmalar kazı, yüzey incelemesi, epigrafi, mimari belgeleme ve sualtı arkeolojisi alanlarında sürdürülmüştür.

Phaselis’in de yer aldığı “Likya Uygarlığı Antik Kentleri” alanı, 2009’da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne kaydedilmiştir.