Pnömatik Sistemler

Pnömatik sistemler, sıkıştırılmış hava ile çalışan sistemler olarak tanımlanmaktadır. Pnömatik sistemler genellikle hava veya gaz basıncı kullanılarak hareket ettirilen silindirler, valfler ve diğer mekanik parçaları içermektedir. 

Diğer enerji çeşitlerine göre dar ve kısa alanda daha hızlı, kolay elde edilen ve ucuz hava enerjisi, atmosferden uygun yöntemlerle alınıp, depolanır, basınç kazandırılır ve tekrar atmosfere bırakılabilir. Havanın atmosferde bol miktarda bulunması ve elde edilişi maliyetinin düşük olmasını sağlamaktadır. Endüstrinin hemen her alanında iş parçalarının sıkılması, gevşetilmesi, ilerletilmesi, doğrusal ve dairesel hareketlerin elde edilmesi gibi çeşitli işlemler için pnömatik sistemlerden yararlanılır. 

Pnömatik Sistemlerin Çalışma Prensibi

Pnömatik sistemlerin temel çalışma prensibi, hava veya gazın basıncını kullanarak bir silindir içerisinde piston hareket ettirmektir. Bu hareket, silindir içerisinde pistonu ileri veya geri hareket ettirerek kuvvet oluşmasına neden olur. Kuvvet, silindirin çıkışında bir bağlantı noktasına uygulanır ve bu noktadan mekanik hareketler gerçekleştirilir. 

Pnömatik sistemler genellikle bir kompresör, hava deposu, kontrol vanası ve silindir veya aktüatör içermektedir. Kompresör, atmosferik hava veya gazı kompres ederek hava deposuna hava basıncı oluşmasını sağlar. Hava deposu, kompresör tarafından kompres edilmiş hava veya gazı saklar ve kullanılmak üzere hazır hale getirir. Kontrol vanası, hava deposundan silindire hava basıncının akışını kontrol eder. Silindir veya aktüatör ise hava veya gaz basıncını kullanarak mekanik hareketler gerçekleştirilir. 

Pnömatik Devre Elemanları Yapısı ve Çalışma Özellikleri

Basınçlı Havanın Hazırlanması

Pnömatik sistemlerde kullanılan basınçlı hava kompresörler tarafından karşılanır. Basınçlı hava üretimi genellikle merkezi bir basınç kaynağından sağlanır ve sisteme boru ya da hortumlarla iletilir. Böylece her kullanıcı için ayrı bir basınç kaynağı kullanmaya gerek duyulmaz. Yer değiştiren makine ya da el aletleri için seyyar kompresörlerden yararlanılır. 

Kompresör seçiminde tesisin hava ihtiyacının belirlenmesi (kapasite) seçimi etkileyen önemli bir etkendir. İhtiyaçtan daha düşük kapasiteli bir kompresör seçimi, üretim verimini düşürdüğü gibi kompresörün sürekli devreye girip çıkması nedeniyle ömrünü de etkilemektedir. İhtiyacın çok üzerindeki bir kompresör seçimi ise yatırım ve işletme maliyetini artırmaktadır. 

Basınçlı Hava Dağıtımı Şeması (Kredi: Elektrik-Elektronik Teknolojisi, MEB, 2011.)

Basınçlı Havanın Dağıtılması ve Şartlandırılması

Sistem verimliliği bakımından pnömatik sistemlerde üretilen basınçlı havanın, kayıpları en aza indirecek şekilde dağıtılması önemlidir. Mevcut sistemin ihtiyaçları belirlenirken ilerideki büyüme miktarı da göz önünde tutulmalıdır. Sistem daha başta ileriye dönük olarak kurulmalıdır. Basınçlı hava dağıtım şebekesinde oluşabilecek kaçaklar baştan göz önünde tutulmalıdır. Aksi halde ileride yapılacak bakım masrafları ve ilave edilecek sistemler daha büyük maliyetleri ortaya çıkarabilir. 

Basınçlı hava dağıtım şebekesi (Kredi: Elektrik-Elektronik Teknolojisi, MEB, 2011.)

Basınçlı hava depoları kompresörlerin çıkışına yerleştirilirler. Basınç dalgalanmalarının önüne geçilmesi, basınçlı havanın soğutulması için ek bir yüzey sağlaması ve bu yolla da içindeki nemin yoğunlaşarak ayrılmasına yardımcı olur.

Basınçlı hava depoları yatay veya düşey olabilir. Hava çıkışı daima deponun üst seviyesinde olmalıdır. Böylece depo içerisinde yoğunlaşan suyun devreye karışması önlenmiş olur.

Basınçlı hava depoları montaj şekilleri (Kredi: Elektrik-Elektronik Teknolojisi, MEB, 2011.)

Havanın Kurutulması

Havanın kurutulması için üç yöntem kullanılmaktadır.

Kimyasal Yöntem

Bu kurutma yönteminde hava su ile bileşik yapabilen bir kimyasal madde üzerinden geçirilir. Bu kimyasal madde “tuz” olarak anılan NaCI’dir. Hava içerisindeki su buharı bu madde içerisinden geçerken kimyasal reaksiyona girerek havadan ayrılır. Ve bir çözelti şeklinde kurutucunun tabanında toplanır. Çözelti belirli zamanlarda dışarı alınır. Tuz zamanla azalacağından belirli aralıklarla tamamlanmalıdır. Bu yöntemde girişteki basınçlı havanın sıcaklığı 30C’yi aşmamalıdır. Kurutucudan sonra hava içine karışması muhtemel tuz parçacıkları için mutlaka bir filtre öngörülür. Bu yöntemde yağ da ayrışır. Fazla miktarda yağın kurutucuya zararlı etkisi olacağından girişte hassas bir filtre kullanılmalıdır. 

Fiziksel Yöntem

Bu yöntemde hava silisyumdioksitten (Silikajel) oluşan bir madde içerisinden geçirilerek su buharı tutulur. Bu kurutma maddesi kurutucu içerisinde tanecikler halinde bulunur. Bu yöntemde ayrıca kimyasal bir bileşim söz konusu değildir. Silikajel, su buharı ile temas ettiğinde renk değiştirir. Belirli bir doygunluğa erişince içindeki sudan arındırılmalıdır. Bu amaçla genellikle bu kurutma yönteminde paralel iki kurutucu kullanılır. Doygunluğa erişen kurutucu devreden çıkarılır ve üzerinden sıcak hava ya da soğuk hava geçirilerek sudan arındırılır. Sudan arındırılmış silikajel eski rengini alır. Bu esnada diğer kurutucu devreye girer ve işleme devam eder. Hava akışı nedeniyle zamanla silikajel aşınarak havaya karışabilir. Bu yüzden çıkışa filtre konmasında yarar vardır. Yağ ve diğer pislikler nedeniyle kirlenen, aşınan silikajel maddesi 1-2 yılda bir değiştirilmelidir. 

Kimyasal Kurutma Yöntemi ve Fiziksel Kurutma Yöntemi (Kredi: Elektrik-Elektronik Teknolojisi, MEB, 2011.)

Soğutma Yöntemi

Hava içerisindeki su buharının yoğuşma sıcaklığına kadar soğutulması esasına dayanır. Girişteki hava önce bir ısı değiştiriciden geçerek bir miktar soğutulur. Daha sonra bir soğutucudan geçirilerek yaklaşık 1,7-5 °C sıcaklığına kadar soğutulur. Soğutmayla birlikte içerisindeki su buharı yoğuşarak ayrılır. Soğutulan bu hava girişteki havanın soğutması için de kullanılır. Soğutulmuş havayı içerisindeki pislik ve yağ taneciklerinden ayırmak için filtre kullanılır. Bu yöntemde basınçlı hava içerisindeki kompresörden kaynaklanan yağ miktarının % 80-90’ı tutulur. Ekonomikliği yönünden en çok kullanılan kurutma yöntemidir.

Soğutma Yöntemi (Kredi: Elektrik-Elektronik Teknolojisi, MEB, 2011.)

Hava Hazırlayıcı Elemanlar

Kullanma yerine gelen hava filtre, basınç regülatörü ve yağlayıcıdan oluşan bir şartlandırıcı (hava hazırlayıcı) takımından geçerek nihai özelliklerini kazanır. Bir hava hazırlayıcı eleman kısaca FRY (Filtre, Regülatör, Yağlayıcı) olarak da isimlendirilebilir. 

Filtre

Hava hazırlayıcının ilk elemanıdır. Basınçlı hava içindeki yabancı maddeler ile suyun ayrılması amacıyla kullanılırlar. Filtreye giren hava girişteki oluktan geçerken bir dönme hareketi kazanır. Katı parçacıklar ve su, merkezkaç kuvvet yardımıyla kavanozun iç yüzeyinde birikir. Bu hava daha sonra genellikle sinter bronzundan yapılan filtre elemanından geçerek filtreden dışarı çıkar. Kavanoz dibinde biriken suyu boşaltmanın iki ayrı yöntemi vardır. El ile boşaltmalı filtrelerde su seviyesinde, müsaade edilebilir seviyeye erişmeden boşaltma yapılmalıdır. Bu da kavanozun altında bulunan boşaltma tapasının açılmasıyla gerçekleştirilir. Otomatik tahliyeli filtrelerde ise bu işlem insan dikkatine gerek kalmadan otomatik olarak gerçekleşir.

Regülatör

Her pnömatik devre için belirli bir optimal çalışma basıncı vardır. Gereğinden yüksek bir basınç enerji kaybına ve çabuk aşınmalara, gereğinden düşük bir basınç ise fonksiyonun yerine getirilmemesine veya en azından verimin düşmesine neden olur. Kompresör deposundaki hava basıncı sürekli değiştiğinden bu dalgalanmayı sisteme aktarmamak için bir basınç düşürücüye (regülatör) ihtiyaç duyulur, regülatöre giren havanın basıncı değişse bile çıkan havanın basıncı regülatör üzerindeki manometreden okunabilen ayarlanan sabit değerde kalacaktır. Regülatörler tahliyeli ve tahliyesiz olmak üzere ikiye ayrılır. 

Yağlayıcı

Pnömatik sistemlerde kullanılacak havanın bir miktar yağlanması aşınmaların en aza inmesi, sürtünme nedeniyle oluşan kayıpların en aza indirilmesi ve korozyona karşı koruma gibi avantajları sağlamaktadır. Yağlayıcılar genellikle Venturi ilkesine göre çalışırlar. Dar bir kesitten geçen havanın hızı artarken basıncında bir düşme meydana gelir. Bu kesitte bulunan ince yağ borusundan emiş yaparak yağın hava içine damlamasını sağlar. Ancak damlamanın başlayabilmesi için hava debisinin bir minimum değerin üzerinde olması gerekir. Aksi halde basınç düşümü çok az olacağından yağ emilemez. Genellikle uygun bir yağlama için yağlayıcı üzerindeki ayar vidasından 1–12 damla/1000 litre olacak şekilde ayarlanır. Yağlayıcılarda kullanılan yağın 20°C'deki yapışkanlığı 10–50 cSt. civarında olmalıdır. Şartlandırıcı ile en uzak kullanıcı arasındaki mesafe 5 m'yi aşmamalıdır. Daha fazla uzaklıklarda hava içerisine püskürtülen yağın etkisi kaybolur.

Pnömatik Elemanların İç Yapıları

Pnömatik Sistem Çalışma Şeması (Kredi: Maktoloji)

Pnömatik Silindirler

Pnömatik silindirler basınçlı hava enerjisini doğrusal itme veya çekme hareketine çevirirler. Bir pnömatik silindir ön ve arka kapak, silindir borusu, piston kolu ve sızdırmazlık elemanlarından meydana gelir. 

• Tek Etkili Silindir: Bu tip silindirde basınçlı hava tek yönde etkir. Yani hava giriş ve çıkışı için bir tek delik mevcuttur. Böylece sadece bir yönde çalışma elde edilir. Piston kolunun geri dönüşü ya bir yayla ya da bir dış kuvvetle (örneğin yükün kendi ağırlığıyla) sağlanır. Bazen yay piston tarafına konarak piston koluna çekme yönünde iş yaptırılabilir. Yay direnci piston kolunu yeteri kadar hızla itebilecek değerde seçilir.

• Çift Etkili Silindir: Bu tip silindirde hava basıncına ve piston yüzeyine bağlı olarak elde edilen kuvvet piston kolunu iki yönde hareket ettirir. Böylece iki yönde iş yapılabilir. Her iki yöndeki kuvvet basıncın etkidiği yüzeylere bağlı olarak farklı değerdedir. Silindir üzerinde iki adet giriş ve çıkış deliği bulunur. Çift etkili silindir özellikle piston kolu geri dönüş yönünde de iş yapacağı zaman kullanılır. Çalışma esnasında piston tarafına hava verildiğinde piston kolu tarafındaki hava tahliye edilir veya piston kolu tarafına hava verildiğinde piston tarafındaki hava tahliye edilir.

• Yastıklı Tip Silindirler: Ağır kütleler silindir tarafından hareket ettirilecekse bir darbe veya hasar meydana gelmemesi için strok sonunda bir yastıklama yapılır. Strok sonuna yaklaşmadan önce bir yastıklama keçesi havanın serbestçe tahliye olduğu deliği kapatır. Bu durumda hava sadece çok küçük ve genellikle ayarlanabilen bir delikten tahliye olur. Çabuk boşalamayan hava kütlesi piston ile silindir kapağı arasına sıkışır. Geri dönüşte hava bir cek valften geçerek yoluna devam eder. Yastıklama bir yönde veya iki yönde yapılabilir.

• Çift Milli Silindir: Bu silindirde her iki tarafa da yataklanmış piston kolu mevcuttur. Bunun sayesinde meydana gelebilecek yanal yükler karşılanmış olur. İki tarafta da yüzeyler aynı olduğu için elde edilen kuvvetler ve hızlar birbirine eşittir.

• Tandem Silindir: Böyle bir silindirde aynı gövde içinde birbirine bağlı iki adet çift etkili silindir mevcuttur. Her iki silindirin piston kolu taraflarına aynı anda hava verilir. Böylece basınçlı havanın etkime yüzeyi yaklaşık iki katına çıkmış olur. Böylece piston kolundaki kuvvet de artmış olur. Bu silindirler piston çapının büyük ve montaja imkan vermediği hallerde kullanılır. 

• Çok Konumlu Silindirler: Aynı gövde içerisinde arka arkaya monte edilmiş en az iki adet çift etkili silindirden oluşur. Silindirden bir tanesinin piston kolu sabit bir mafsalla bağlı olduğundan iş, diğer silindirin piston kolu ile yapılır. Bazı uygulamalarda silindir sayısı daha da arttırılarak 12 konuma kadar çıkılır.

• Döner Silindir: Çift etkili silindirin bu çeşidinde piston kolu uç kısmında dişli bir profile sahiptir. Böylece piston kolu bir dişli çarkı tahrik eder ve her iki yönde doğrusal hareket dairesel harekete çevrilmiş olur. Sağ ve sol yöne doğru dönme hareketinin açısal değeri için genellikle kullanılan açılar 45°, 90°, 180°, 270°, 720°‟dir. Bu silindirler boruların bükülmesinde, iş parçalarının çevrilmesinde, klima cihazlarının kumandasında ve valflerin kumandasında kullanılır.

Pnömatik Silindir Çeşitleri (Kredi: Elektrik-Elektronik Teknolojisi, MEB, 2011.)

Pnömatik Motorlar

Hava motorları basınçlı hava enerjisini dairesel dönme hareketine çevirirler. En önemli özellikleri güçlerine göre boyutlarının küçüklüğü ve uygun moment karakteristiğinden dolayı geniş bir hız aralığında kolaylıkla kontrol edilebilmeleridir. Bu motorlar ısı, nem, kir ve titreşim gibi ağır çalışma koşullarında çalışabilirler ve zarar görmeksizin durma noktasına kadar yüklenebilirler. Zehirli gaz yaymazlar ve herhangi bir patlama riski taşımazlar. Farklı uygulamalara adapte edilebilmeleri nedeniyle hava motorları petrol sondaj platformlarındaki büyük vinçlerden küçük motorlu hava tornavidalarına kadar geniş bir alanda kullanılırlar. 

• Radyal Pistonlu Motorlar: Pistonlu motorlarda piston ve krank mili aracılığı ile havanın enerjisi mekanik dönel enerjiye dönüştürülür. Düzgün çalışması için çok sayıda pistona gerek vardır. Motorların gücü giriş basıncına, piston sayısına, piston yüzeyi alanına ve piston hızına bağlıdır.

• Eksenli Pistonlu Motorlar: Eksenel pistonlu motorların çalışma prensibi de aynıdır. Motorun düzgün çalışması ve dengeli moment dağılımı için iki piston aynı anda basınç altına alınır. Bu tür hava motorları sağa ya da sola dönecek şekilde ayarlanabilir devir sayıları yaklaşık 5000 dev/dk'dır. Vinç, beton kırma ve delme gibi ağır yükler gerektiren yerlerde kullanılırlar.

• Paletli (Kanatlı) Hava Motorları: Basit yapıda ve düşük ağırlıkta olmaları tercih edilme sebebidir. Kayar kanatlı çeşidi çokça kullanılır. Silindir şeklindeki bir hacme döner göbek merkezden kaçık olarak yerleştirilmiştir. Döner göbek üzerinde bulunan yuvalara kanatlar takılmıştır. Motorun çalışması sırasında kanatlar, merkezkaç kuvvetin etkisiyle silindirik hacim odasının iç çeperine doğru itilirler. Bu şekilde kanatlarla silindir yüzeyi arasında sızdırmazlık sağlanır. Bu motorların devir sayısı 3000 ile 9000 dev/dk arasında değişir. Her iki yönde dönebilirler.

• Dişli Hava Motorları: Döndürme hareketi; havanın etki ettiği karşılıklı çalışan iki dişli çark aracılığı ile elde edilir. Dişlilerden biri hareket çıkış miline bağlanmıştır. Düz dişli, helisel dişli, çift helisel dişli biçiminde yapılanları vardır. Yüksek güç istenen yerlerde kullanılırlar. Bu özellikleri nedeniyle madencilikte, taşıyıcı bant sistemlerinde, delme kırma aletlerinde, petrokimya sanayisinde, demir çelik endüstrisinde vinç, gezer köprü, karıştırıcılarda ve büyük dizel motorların marş sistemlerinde kullanılmaktadır.

• Türbin Tipi Motorlar: Eksenel kompresörlerin çalışma prensibinin tersi prensiple çalışırlar. Küçük güç istenen yerlerde kullanılırlar. Devir sayıları çok yüksektir. Dişçi çarklarında olduğu gibi 500000 dev/dk dönebilirler. Elmas kesme, taşlama ve dişçi frezesi olarak kullanılırlar. 

Pnömatik Motor Çeşitleri (Kredi: Elektrik-Elektronik Teknolojisi, MEB, 2011.)

Yön Kontrol Valfleri

Pnömatik kumanda devreleri sinyal elemanı, kumanda elemanı ve çalışma elemanından meydana gelir. Sinyal ve kumanda elemanı çalışma elemanının hareketini denetler. Pnömatik uygulamalarda bunlara valf denir. Valf, bir hidrolik pompadan veya basınçlı tanktan gelen akışkanın basıncını, akış miktarını, yönünü ve start-stop şartlarını denetleyen elemandır. Çalışma prensiplerine göre valfler üç gruba ayrılmaktadır: Yön denetim valfleri, akış kontrol valfleri ve basınç kontrol valfleri.

Valflerin simge olarak gösterilmesinde kareler kullanılır. Kareler valfin konstrüksiyonu hakkında değil, işlevi hakkında bilgi verir.

Yön Kontrol (Denetim) Valfleri 

Yön kontrol valfleri konstrüksiyon olarak iki türde imal edilir: Oturmalı tip valfler ve sürgülü tip valfler.

• Oturmalı Tip Valf: Bu tür valflerde geçiş kesiti bilya, disk, plaka veya takoz ile kapatılır. Sızdırmazlık için keçe kullanılır. İçinde birbiri ile çalışan eleman bulunmadığından uzun ömürlü olurlar. Pislik ve toza karşı hassas değildirler. Valfi çalıştıracak uyarı kuvvetlerinin şiddeti içindeki yayın sertliğine göre değişmektedir.

• Bilyalı Tip Oturmalı Valf: Valf gövdesi üzerinde bağlantı yapılabilecek delik sayısı iki ve valfin konum sayısı da ikidir. O halde bu valf 2/2 valftir. İlk anda bilya, alt kısımdaki yay nedeniyle geçiş kesitini kapatmaktadır. P hattından gelen basınçlı hava A hattına geçemez. Valfin uyarı pimine basıldığında, bilya aşağı itilir, P ile A'nın irtibatı sağlanır. Pim basılı olduğu sürece P hattı A hattına açık kalır. Pimdeki uyarı ortadan kalkınca, bilya altındaki yay nedeniyle tekrar geçiş kesitini kapatır. P basınç hattı kapanır.

• Disk Oturmalı Valf: Geçiş kesiti bir disk üzerine yerleştirilmiş sızdırmazlık elemanı ile sağlanmaktadır. İlk anda pim üzerinde uyarı bir yokken, P hattı A hattına açıktır. Yani valf normalde açık bir valftir. Pime basıldığında diskin altındaki sızdırmazlık elemanı bu defa alt kısma oturur ve P basınç hattı kapanır, A'daki hava pimin yanındaki boşluktan tahliye olur. Pim üzerindeki uyarı kalkınca valf tekrar normal konumuna döner.

• Sürgülü Tip Valf: Bu tip valflerde bir kumanda pistonu (sürgü) vasıtasıyla hatların her biri ile bağlantısı sağlanır. Sürgü üzerindeki boğumlara yerleştirilmiş O' halkalar vasıtasıyla sızdırmazlık gerçekleşir. Bazen valf gövdesi içerisine bronz bir burç geçirilerek O' halkaların bu eleman içinde hareketi sağlanır. Böylece hem iyi bir sızdırmazlık sağlanır hem de sürgüyü hareket ettirecek kuvvet ihtiyacı küçülmüş olur.

Yön Kontrol Denetim Valfleri (Kredi: Elektrik-Elektronik Teknolojisi, MEB, 2011.)

Basınç Kontrol Valfleri

Basınç kontrol valfleri pnömatik sistemlerde nadiren kullanılır. Emniyet valfi basınç ayarlanan değere geldiğinde havanın atmosfere atılmasını sağlar. Hava kazanları üzerinde kullanılır.

• Cek Valf: Akışın geçmesine bir yönde müsaade edip diğer yönde etmeyen valftir. Geri döndürmez valf diye bilinir. Ya bilyalı ya da kapakçık tipli olarak imal edilirler. İlk anda bir yay kapakçığı geçiş kesitine doğru iter. Sol taraftan gelen havanın basıncı yay kuvvetini yendiğinde eleman sağa doğru itilir ve hat açılır. Sağ taraftan hava verildiğinde hava basıncı ve yay kuvveti nedeniyle geçiş kesiti kapatılır. 

Basınç Kontrol Valfleri (Kredi: Elektrik-Elektronik Teknolojisi, MEB, 2011.)

Akış Kontrol Valfleri

• Hız Ayar Valfi: Bünyesinde bir çek valf bulunduğu için tek yönde geçiş kesitini daraltarak, çalışma elemanının hızını denetleyen elemandır. Cek valfin geçişe müsaade etmediği yönde akışkan bir ayar vidası ile ayarlanabilen kısma kesitinden geçmeye zorlanır. Ters yönde akış halinde cek valf açılır ve herhangi bir kısma olmadan akışkan yoluna devam eder.

• Hız Azaltma Valfi: Bu valf tek etkili ve çift etkili silindirlerde strokun herhangi bir noktasında hız ayarı yapılmak istendiği zaman kullanılır. Çift etkili silindirde bazen büyük kütlelere kumanda edildiğinde yastıklama amacıyla kullanılabilir. Bunun için piston koluna yerleştirilmiş bir kam mekanizması valfin makarasına basar ve bu da gövdesine konik bir form verilmiş olan ayar sürgüsünü aşağı doğru iter. Böylece istenen hız ayarı yapılmış olur. Kamın makaraya basma boyu veya makaranın sürgüye basma boyu değiştirilerek ayar yapma imkânı elde edilir. Valf bünyesindeki cek valf sayesinde ancak bir yönde hız ayarı yapılabilir.

• Çabuk Egzoz Valfi: Silindirlerde hız arttırmak amacıyla kullanılır. Bazı uygulamalarda silindirin geri dönüşünde bir iş yapılmaz ve bu ölü zamanın kısaltılması istenir. Çabuk egzoz valfi silindire çok yakına bir yere monte edilir. Böylelikle silindirdeki hava yön denetim valfi üzerinden değil de çabuk egzoz valfi üzerinden tahliye olur. Valfin P, A, R gibi üç tane bağlantı deliği mevcuttur. A hattı silindire bağlanır. R hattı atmosfere açıktır. P hattından basınçlı hava verildiğinde iç kısımdaki hareketli sızdırmazlık elemanı R deliğini kapatır, silindire hava dolar. Geri dönüşte A hattında basınçlı hava vardır. Hareketli sızdırmazlık elemanı bu defa P hattını kapatarak silindir içindeki havanın çabucak R deliğinden tahliye olmasını sağlar.

• Veya Valfi: Pnömatik devrelerde mantık işlemlerinde kullanılan bir valftir. Üzerinde üç tane hava bağlantı deliği vardır. Bunlardan X ve Y giriş delikleri, A ise çıkış deliğidir. Valfin yapısı gereği ister X'ten ister Y'den hava verilsin A hattından bir çıkış alınabilir. Yani giriş deliklerinden bir tanesinden hava sinyalinin verilmiş olması A hattından çıkış almak için yeterlidir. 

• Ve Valfi: Bu mantık valfinin de üç hava bağlantı deliği vardır. X, Y giriş, A ise çıkış deliğidir. Ancak A hattından hava çıkışı alabilmek için X ve Y hattından aynı anda hava girişi olmalıdır. Eğer sadece X'de hava varsa valfin içindeki hareketli eleman X ile A'nın irtibatını kestiği için A hattından çıkış alınamayacaktır. Bu esnada Y'den de hava verilecek olursa ancak A hattından çıkış elde edilecektir. Aynı durum Y hattı için de söz konusudur. 

Akış Kontrol Valfleri (Kredi: Elektrik-Elektronik Teknolojisi, MEB, 2011.)

Pnömatik Sistemlerin Avantajları

• Pnömatik enerjinin kaynağı olan hava atmosferde sınırsız olarak elde edilebilmektedir.
• Havanın temiz olması ve çevreyi kirletmemesi bir artıdır.
• Hız ve kuvvet kullanım alanına göre değişik değerlerde ayarlanabilmektedir.
• Basınçlı hava uzak mesafelere taşınabilmektedir.
• Pnömatik sistemler ile yüksek hız elde edilebilmektedir.
• Basınçlı havanın ateş alma tehlikesi yoktur. 

Pnömatik Sistemlerin Dezavantajları

• Havanın sıkıştırılabilir olması nedeniyle piston hızını her zaman istenilen değerlerde elde etmek mümkün olmamaktadır.
• Çalışma basıncı 6-7 bar olduğu için büyük kuvvetler elde edilememektedir.
• Görevini tamamlayan hava eksoz hattından dışarı atıldığı için hava sarfiyatı oluşmaktadır.
• Egzoz hattında susturucu takılmadığı zamanlarda rahatsız edici ses üretilmektedir. 

Pnömatik Sistemlerin Kullanım Alanları

Endüstriyel alanlarda yoğun olarak kullanılan pnömatik sistemler, verimliliğin artırılabilmesi için sürekli yenilenen ve geliştirilen sistemlerdir. Bu sistemlerin kullanıldığı sektörlerin başında otomasyon sistemleri ve robotik uygulama türleri gelmektedir. Bu sektörleri gıda sektörü, tekstil sektörü, temizlik, boya işlemleri, dolum ve ambalaj makineleri, montaj hatları, iş makineleri gibi sektörler takip etmektedir.