Rüstem Paşa Bedesteni (Taşhan)

Halk arasında yaygın olarak bilinen adıyla Taşhan, Osmanlı İmparatorluğu’nun en parlak dönemlerinden biri olan Kanuni Sultan Süleyman saltanatında, sadrazam Rüstem Paşa tarafından 1561 yılında Erzurum’da inşa ettirilmiş anıtsal bir ticari yapıdır.   Osmanlı kervansaray mimarisinin özgün ve nitelikli örnekleri arasında gösterilen eser, dikdörtgen bir avlu etrafında kurgulanmış revaklı ve iki katlı plan şemasıyla dikkat çekmektedir.^【1】 

Tarihsel Gelişim ve İşlevsel Değişim

Rüstem Paşa Bedesteni, Erzurum şehir merkezinde Fevziye Mahallesi, Menderes Caddesi üzerinde, Pervioğlu Camisi ile Boyahane Hamamı arasında konumlanmaktadır. Yapının inşa edildiği 16. yüzyılda Erzurum’un bir "serhat şehri" (sınır kenti) olması, yapının işlevini ve isimlendirilmesini doğrudan etkilemiştir. Bedesten’in batı cephesindeki beşik tonozlu giriş kapısı üzerinde yer alan kitabede, yapının bir "ribat" olduğu belirtilmektedir. Ribatlar, sınır güvenliğini sağlamakla görevli, sayıları 40 ile 50 arasında değişen akıncı birliklerinin konuşlandığı ileri karakol binaları olarak tanımlanmaktadır. Ancak Osmanlı Devleti’nin sınırlarının zaman içerisinde Tiflis ve Hazar Denizi’ne kadar genişlemesiyle birlikte, yapı askeri savunma işlevinden sıyrılarak sivil bir nitelik kazanmış; konak, barınak ve ticaret merkezi olarak kullanılmaya başlanmıştır.^【2】   

Tarihi İpek ve Baharat yollarının kesişim noktasında, stratejik bir konumda yer alan yapı, yüzyıllar boyunca yolcuların konaklama, barınma ve ticaret ihtiyaçlarını karşılamış; günümüzde ise Erzurum’un kültürel belleğinde önemli bir yer tutan Oltu taşı işlemeciliği ve satışının merkezi haline gelmiştir.

Tarihi süreçte yapının bünyesinde yolcuların her türlü ihtiyacını karşılamaya yönelik imarethane, mescit, dinlenme alanları ve bezirgân dükkânları yer almıştır. Ayrıca kervanların ulaşımını sağlayan deve, eşek, öküz, manda ve atların bağlanması için özel bölümler oluşturulduğu, ancak bu kısımların önemli bir bölümünün günümüze ulaşamadığı kaydedilmiştir.

Mimari Özellikler ve Onarımlar

Kesme taş malzeme kullanılarak inşa edilen Rüstem Paşa Bedesteni, dikdörtgen bir avlu çevresinde şekillenen planı ile klasik Osmanlı kervansaray mimarisini yansıtmaktadır.^【3】  Yapı, avluyu çevreleyen revakların gerisinde sıralanmış odalardan oluşan iki katlı bir düzene sahiptir. Avlunun etrafında toplamda 32 adet oda bulunmaktadır. Yapıya giriş, doğu ve batı yönlerinde bulunan, sivri kemerli ve tonozlu iki ayrı kapıdan sağlanmaktadır.

Bedestenin üst katında, bir koridor etrafında sıralanmış basık tonozlu odalar yer almaktadır. Bu katta görülen süslemelerin yapının orijinal dönemine ait olmadığı ve daha sonraki dönemlerde eklendiği belirtilmektedir. Yapı, 1965 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçirilmiştir. Bu onarım çalışmaları sırasında kervansarayın batıya bakan ön cephesi mimari müdahale ile hafifçe ileri taşırılmış; alt kısımda beşik tonozlu derin bir giriş mekânı, üst kısımda ise kervansaray yöneticisine ait bir oda düzenlenmiştir.

Günümüzdeki Durumu ve Sosyoekonomik Yapı

Tarihsel süreçte ticari bir merkez olma niteliğini koruyan Taşhan, günümüzde Erzurum’a özgü yarı değerli bir maden olan Oltu taşının (siyah kehribar) işlendiği ve pazarlandığı bir ihtisas çarşısı olarak faaliyet göstermektedir.^【4】  1989 yılında kurulan Oltu Taşı Derneği (OTD), o güne kadar şehirde dağınık halde, ev atölyelerinde üretim yapan ustaları bu tarihi yapıda bir araya getirerek Taşhan’ı bir "iş merkezi" niteliğine kavuşturmuştur. Han içerisinde sadece satış yapılmamakta, aynı zamanda aralarında kadın sanatkârların da bulunduğu ustalar tarafından üretim gerçekleştirilmektedir.