Sakarya Gaz Sahası

Sakarya Gaz Sahası, Batı Karadeniz'de Blok C26 içinde yer alan açık deniz doğal gaz üretim sahasıdır. Saha, Zonguldak'ın Filyos kıyısından yaklaşık 170 kilometre açıkta ve yaklaşık 2.200 metre su derinliğindedir.^【1】 Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO), sahanın keşfini 21 Ağustos 2020'de duyururken keşfin Türkiye'nin Karadeniz'deki münhasır ekonomik bölgesi içinde gerçekleştirildiğini belirtmiştir.^【2】 Saha, Türkiye'nin ilk ultra derin deniz keşfi ve ilk ultra derin deniz üretim sahasıdır. Sahanın geliştirilmesi, TPAO ve alt şirketi Turkish Petroleum Offshore Technology Center (TP-OTC) tarafından Sakarya Gaz Sahası Geliştirme Projesi kapsamında yürütülmekte olup üretim 20 Nisan 2023'te başlamıştır.^【3】

Sahanın arama ve geliştirme faaliyetleri, TPAO'nun derin deniz filosuyla yürütülmüştür. Filonun ilk üyesi olan Fatih Sondaj Gemisi 2011'de Güney Kore'de inşa edilmiş ve 2017'de TPAO bünyesine katılmıştır. Altıncı nesil teknolojiye sahip gemi 229 metre uzunluğunda, 36 metre genişliğinde ve 51.283 grostondur; azami 3.000 metre çalışma suyu derinliğinde ve yaklaşık 12.000 metre sondaj derinliğine kadar çalışabilmektedir.^【4】

Fatih, Doğu Akdeniz'de dört kuyu açtıktan sonra boğaz geçişi yaparak Karadeniz'e geçmiştir. Gemi, 29 Mayıs 2020'de Haydarpaşa Limanı'ndan uğurlanmış, İstanbul Boğazı'ndan geçebilmesi için sökülen kuleleri 6 Haziran'da Trabzon Limanı'na demir attıktan sonra yeniden monte edilmiştir.^【5】

Fatih'i Yavuz, Kanuni ve Abdülhamid Han sondaj gemileri izlemiştir. Yedinci nesil Yıldırım Derin Deniz Sondaj Gemisi Aralık 2025'te filoya katılmış, Mersin Taşucu Limanı'ndaki hazırlıklarının ardından 26 Ocak 2026'da İstanbul Boğazı'ndan geçerek Karadeniz'e ulaşmış ve ilk görevi için 15 Mayıs 2026'da Filyos'tan ayrılmıştır. Yıldırım'ın göreve başlamasıyla Karadeniz'de çalışan sondaj gemisi sayısı beşe çıkmıştır. Yıldırım 228 metre uzunluğunda, 42 metre genişliğinde olup 12.000 metre derinliğe kadar sondaj yapabilmekte ve 200 personele yaşam alanı sunmaktadır. Yıldırım'ın ikizi Çağrı Bey'in de filoya katılmasıyla Türkiye'nin derin deniz sondaj gemisi sayısı altıya ulaşmış; Çağrı Bey yurt dışındaki ilk derin deniz sondajı için Somali'ye gönderilmiştir. Filoda ayrıca Barbaros Hayreddin Paşa ile MTA Oruç Reis sismik arama gemileri yer almaktadır.^【6】

Batı Karadeniz baseninin Sakarya bloğunda açılan Tuna-1 kuyusunda sondaja, Fatih Sondaj Gemisi ile 20 Temmuz 2020'de başlanmıştır. Kuyu, Kdz. Ereğli'nin 175 kilometre kuzeyinde ve 2.117 metre su derinliğinde yer almaktadır. Operasyonların tamamı TPAO ve TP-OTC tarafından millî imkânlarla yürütülmüştür.^【7】

TPAO, 21 Ağustos 2020'de yaptığı duyuruda kuyudaki keşfin yaklaşık 320 milyar metreküp rezerve sahip olduğunu açıklamış, son derinlik hedefini 4.525 metre olarak bildirmiştir.^【8】 Sondaj sürecinde kuyuda gaz ihtiva eden ilave bir rezervuar seviyesi tespit edilmiş, kuyu 4.775 metrede tamamlanmış ve rezerv miktarı 85 milyar metreküplük artışla 405 milyar metreküp olarak güncellenmiştir.^【9】

Sahanın üretim potansiyelini belirlemek üzere kuyu akış testleri gerçekleştirilmiştir. Testler, TPAO envanterine 2020'de katılan Kanuni Sondaj Gemisi tarafından yapılmıştır. Akış testi, keşfedilen rezervlerden üretilebilecek doğal gazın akış hızı ve basıncı hakkında veri sağlamakta; bu verilerden kuyuların ekonomik üretim potansiyeli hesaplanmaktadır.^【10】

Fatih Sondaj Gemisi tarafından açılan Türkali-1 tespit kuyusu 2.143 metre su derinliğinde olup 3.920 metre son derinliğe ulaşmıştır. Kuyuda test edilen ilk rezervuar seviyesinde (R2) 1,15 milyon metreküp/gün doğal gaz akışı sağlanmış, analiz sonuçları kuyuda 2,7 milyon metreküp/gün tahmini üretim potansiyeli göstermiştir.^【11】 İkinci rezervuar seviyesinde (R1) 0,62 milyon metreküp/gün akış elde edilmiştir. Sahada planlanan akış testleri iki tespit kuyusunda ve beş farklı rezervuar aralığında gerçekleştirilmiştir.^【12】

^{Karadeniz'de gerçekleştirilen doğal gaz keşiflerinin kronolojisi (Çizim: Kemal Öztürk; veri kaynağı: TPAO basın bültenleri, 2020–2025 ve TP-OTC)}

Tuna-1 keşfinin duyurulduğu bültende, kuyuda ispatlanan jeolojik modelin benzer komşu yapılarda test edilmesiyle rezervin daha yüksek seviyelere ulaşmasının beklendiği belirtilmiştir.^【13】 Bu doğrultuda üç yeni keşif yapılmıştır.

4 Haziran 2021'de Kuzey Sakarya Sahası'ndaki Amasra-1 kuyusunda 135 milyar metreküp doğal gaz keşfedilmiş, toplam rezerv 540 milyar metreküpe ulaşmıştır. Amasra-1, 1.938 metre su derinliğinde açılmış ve 3.850 metre son derinliğe ulaşmıştır. Keşif, Sakarya Gaz Sahası Geliştirme Projesi'ne dâhil edilmiştir.^【14】

Aralık 2022'de bağımsız değerlendirme kuruluşu DeGolyer & MacNaughton'ın çalışması sonucunda rezerv 652 milyar metreküp olarak güncellenmiştir.^【15】 Sondajına 29 Ekim 2022'de başlanan Çaycuma-1 kuyusundaki 58 milyar metreküplük keşif 4 Ocak 2023'te duyurulmuş, toplam 710 milyar metreküpe çıkmıştır.^【16】 Aynı duyuruda, Sakarya ve Amasra sahalarının toplam yerinde gaz miktarının yaklaşık 1 trilyon metreküp olarak raporlandığı belirtilmiştir.^【17】 Yerinde gaz miktarı, rezervuardaki gazın tamamını; rezerv ise bunun geri kazanılabilir bölümünü ifade eder.

16 Mayıs 2025'te duyurulan son keşif, Abdülhamid Han Sondaj Gemisi ile 2.154 metre su derinliğinde açılan Göktepe-3 tespit kuyusunda gerçekleştirilmiştir. Kuyuda 49 günlük sondaj, log ve test operasyonu sonucunda 3.500 metre son derinliğe ulaşılmış, sahada 75 milyar metreküp potansiyel öngörülmüştür.^【18】 Böylece Karadeniz'de gerçekleştirilen keşiflerin toplamı 785 milyar metreküpe ulaşmıştır.^【19】

^{Sakarya Gaz Sahası Geliştirme Projesi sahalarının konumu ve kuyu yerleşimi (Çizim: Kemal Öztürk; veri kaynağı: TP-OTC, 2022 ve 2024; TPAO basın bültenleri)}

Saha, Batı Karadeniz baseninde Blok C26 içinde, Filyos kıyısından yaklaşık 170 kilometre açıkta ve yaklaşık 2.200 metre su derinliğindedir.^【20】 Deniz tabanı üretim sistemi, Faz-1 sonunda on üretim kuyusunu birbirine bağlayan biçimde 2.173 kilometrekarelik bir bölgeye yayılmaktadır.^【21】

Keşif, Üst Miyosen–Pliyosen deniz altı yelpaze sisteminde gerçekleştirilmiştir. Bulgu, jeolojik ve jeofizik verilerle desteklenmiş ve operasyon sırasında yapılan formasyon testleriyle doğrulanmıştır.^【22】 Ekim 2020'de rezerve eklenen 85 milyar metreküp, kuyuda tespit edilen Erken Pliyosen–Geç Miyosen yaşlı, 30 metrelik, gaz ihtiva eden ilave bir rezervuar seviyesinden kaynaklanmıştır.^【23】 Sahanın çok seviyeli rezervuar yapısı, akış testlerinin beş farklı rezervuar aralığında yürütülmesinde ve kuyu başı kontrol haznelerinin rezervuarın farklı seviyelerinden gelen akışı ayrı ayrı yönetecek biçimde tasarlanmasında görülmektedir.^【24】

Sakarya Gaz Sahası Geliştirme Projesi üç ana bileşenden oluşur: deniz tabanında kurulan doğal gaz üretim sistemi, Filyos kıyısındaki işleme tesisi ve bu iki üniteyi birbirine bağlayan boru hatları.^【25】

^{Deniz tabanı üretim sisteminden ulusal şebekeye üretim zinciri (Çizim: Kemal Öztürk; veri kaynağı: TP-OTC, 2022 ve 2024; TPAO, 2026; BOTAŞ)}

Deniz tabanı üretim sistemi; kuyu başları, kuyu başlarının üzerine yerleştirilen vanalar, üretim ve enjeksiyon kontrol hazneleri ile gaz toplama manifoldlarından oluşur. Kuyu başı kontrol hazneleri iki işlev görür: rezervuarın farklı seviyelerinden gelen gaz akışını denetlemek ve kuyuya ve boru hatlarına akışın devamlılığını sağlayacak kimyasalları enjekte etmek. Gaz toplama manifoldları, birden fazla kuyudan çıkarılan akışı bir araya getirir.^【26】

Kuyu başı kontrol malzemeleri, Yavuz Sondaj Gemisi'nin vinciyle deniz tabanına indirilmiş ve aynı geminin insansız su altı araçlarıyla kuyu başına monte edilmiştir. Montaj, dikeyde en fazla 0,5 derece toleransla gerçekleştirilmiştir. Gaz toplama manifoldları yüzlerce ton kapasiteli gemi vinçleriyle indirilerek vakum kazık zeminlerine oturtulmuştur.^【27】

^{Deniz tabanı operasyonlarına destek veren Mukavemet su altı inşaat gemisi, Filyos Limanı} (Anadolu Ajansı)

Kurulum operasyonlarında TPAO filosunun su altı inşaat gemisi Mukavemet de görev almıştır. Yaklaşık 100 metre uzunluğunda ve 21 metre genişliğindeki gemide ikiden fazla su altı robotu aynı anda çalıştırılabilmekte; ağır tonajlı ekipmanı deniz tabanına yerleştirmek üzere biri 150, diğeri 40 tonluk iki vinç bulunmaktadır. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın açıklamasında, 2.200 metre derinlikteki operasyonların gemi üzerinden uzaktan yürütüldüğü belirtilmiştir.^【28】

Kontrol haznelerinden gelen gaz, 6 inç çapındaki esnek boru hatlarıyla manifoldlara taşınmaktadır. Kuyu başlarına glikol dağıtan ayrı manifoldlar ve 2,5 inç çapındaki esnek glikol hatları yerleştirilmiştir. Kontrol hazneleriyle bilgi akışını sağlayan fiber optik hatlar ile vanaları çalıştıran hidrolik ve elektrik hatlarını taşıyan umbilikaller deniz tabanına serilerek kontrol dağıtım üniteleriyle bağlanmıştır.^【29】 Hidrat oluşumunu önleyen mono etilen glikol, karadan yaklaşık 10 inç çapında bir boru hattıyla sahaya iletilmektedir.^【30】

Üretilen gaz, yaklaşık 170 kilometre uzunluğunda ve 16 inç çapında çelik bir deniz boru hattıyla karaya taşınmaktadır.^【31】 Hattın serimi Haziran 2022'de başlamış, sığ sularda Temmuz 2022'de, derin sularda Kasım 2022'de tamamlanmıştır. Hat, her biri 12 metre uzunluğunda yaklaşık 30 bin boru kullanılarak kurulmuş olup kıyıdan itibaren ilk 5 kilometresi sığ sularda yer almaktadır.^【32】

TPAO'nun Filyos'taki münferit yatırım yerinde bulunan kara işleme tesisinde gazın içindeki su ve yabancı maddeler ayrıştırılmakta ve gaz BOTAŞ standartlarına uygun hâle getirilmektedir. Tesisin günlük işleme kapasitesi 10 milyon standart metreküptür.^【33】

^{Sakarya Gaz Sahası Kara İşleme Tesisi, Filyos, Zonguldak} (Anadolu Ajansı)

Gazın ulusal şebekeye aktarılması için BOTAŞ tarafından Batı Karadeniz Doğal Gaz Boru Hattı Projesi yürütülmüştür. Projenin ilk kısmı olan Filyos Doğal Gaz Ölçüm İstasyonu, 50 milyon standart metreküp/gün ve 18 milyar standart metreküp/yıl kapasiteyle inşa edilmiş ve 15 Kasım 2022'de devreye alınmıştır. İstasyonda gazın miktar ve kalitesi ölçülmekte, gaz filtrelenmektedir. Projenin ikinci kısmı olan yaklaşık 36 kilometre uzunluğunda ve 48 inç çapındaki yüksek basınçlı çelik bağlantı hattı 30 Kasım 2022'de devreye alınmıştır.^【34】

Sahada 40 bin veri toplama noktası kullanılmaktadır. Vanaların açılıp kapanması dâhil olmak üzere sistemin tamamı, Türk mühendislerce geliştirilen ve neslinin ilk örneği olan ZEKİ adlı dijital ikiz teknolojisiyle uzaktan kumanda edilmektedir.^【35】 TPAO, üretim aşamasında saha optimizasyonu ve varlık yönetiminin bu teknolojiyle yürütüldüğünü belirtmektedir.^【36】

^{Sakarya Gaz Sahası Geliştirme Projesi'nin faz bazlı planlanan kuyu sayısı ve kümülatif işlenmiş gaz kapasitesi. Faz-1 sütunu planlanan kuyu sayısını gösterir; sahada devreye alınan kuyu sayısı 12'dir. Faz-3 için kaynakta ilave işlenmiş gaz kapasitesi verilmemiştir (Çizim: Kemal Öztürk; veri kaynağı: TP-OTC, Kasım 2024)}

Saha geliştirme çalışmaları fazlar hâlinde yürütülmektedir. Faz-1 kapsamında on üretim kuyusu planlanmış,^【37】 kuyu sayısı saha geliştirme sürecinde on ikiye ulaşmıştır.^【38】

Üretim, 20 Nisan 2023'te Filyos'ta düzenlenen devreye alma töreniyle başlamıştır. Faz-1 kapsamındaki on kuyunun beşi bu tarihte, kalan beşi eylül ayı sonunda devreye alınmıştır.^【39】 Projede karada 8 bin, denizde 2 binden fazla personel görev yapmış; sahada 50'den fazla gemi çalışmıştır.^【40】

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının 11 Ağustos 2026 tarihli açıklamasına göre sahadaki günlük üretim 9,5 milyon metreküptür ve projenin birinci fazı tamamlanmıştır.^【41】

TP-OTC'nin Kasım 2024 tarihli çevresel ve sosyal etki değerlendirmesinde Faz-2 kapsamında 13 ek kuyu açılması planlanmış; bunlardan ikisinin mevcut Faz-1 altyapısına, on birinin projeye eklenen yüzer üretim tesisine bağlanacağı belirtilmiştir. Aynı değerlendirmede Faz-3'te yaklaşık 44 ek kuyunun açılması ve planlanan kuyu sayılarının toplamının yaklaşık 67'ye ulaşması öngörülmüştür.^【42】

Kapasite değerleri iki farklı ölçüyle verilmektedir. Kara işleme tesisinden ulusal şebekeye verilen işlenmiş gaz kapasitesi Faz-1 sonunda günlük 10 milyon standart metreküp, Faz-2 sonunda ise günlük 20,5 milyon standart metreküptür. Tüm fazlar tamamlandığında ulaşılması öngörülen 46,5 milyon standart metreküp/gün ise ham gaz üretim kapasitesidir; işlenmiş gaz miktarı bundan düşüktür.^【43】

Faz-2 kapsamında kullanılacak yüzer üretim tesisi Osman Gazi Yüzer Üretim Platformu adını almıştır. Türkiye'nin ilk yüzer üretim platformu olan Osman Gazi, deniz tabanından gelen gazın platform üzerinde işlenmesini sağlayarak sahadaki günlük üretimi iki katına çıkaracaktır. Platform, başlangıçta ham petrol taşıma tankeri olarak hizmet veren, 2008–2009'da yüzer üretim, depolama ve boşaltma birimine dönüştürülen ve 2009–2015 arasında Brezilya'da işletilen bir gemiden dönüştürülmüştür.^【44】

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının 11 Ağustos 2026 tarihli açıklamasına göre platformun Filyos Limanı'ndaki hazırlıklarında son aşamaya gelinmiş; 96 metre yüksekliğinde ve 260 ton ağırlığındaki alev kulesi platforma monte edilmiştir. Platformun eylül ayı sonunda görev yerine uğurlanması, yılın son çeyreğinde ise devreye alınması planlanmaktadır. Devreye girmesiyle 8 milyon hanenin doğal gaz ihtiyacının sahadan karşılanması öngörülmektedir. 2028'de ikinci bir yüzer üretim platformunun devreye alınmasıyla günlük üretimin 45 milyon metreküpe çıkarılması hedeflenmektedir.^【45】

Ultra derin deniz gaz sahalarının sayısı dünyada sınırlıdır ve bu sahalarda ortak mühendislik problemleriyle karşılaşılmaktadır. Sakarya Gaz Sahası'nın geliştirme seçenekleri ve olası problemleri, Sakarya sahasını da inceleyen bir derleme çalışmasında ele alınmıştır.^【46】

Akış güvencesi, üretilen akışkanın rezervuardan işleme tesisine kesintisiz iletilmesini sağlamaya yönelik önlemleri kapsar. Düşük sıcaklık ve yüksek basınç koşullarında oluşabilen hidratlar boru hatlarını tıkayabilir.^【47】 Sahada bu soruna karşı glikol enjeksiyonu uygulanmaktadır: kuyu başı kontrol hazneleri, kuyuya ve boru hatlarına akışın devamlılığını sağlayacak kimyasalları enjekte etmekte, mono etilen glikol karadan sahaya ayrı bir hatla taşınmaktadır.^【48】

Kum kontrolü, gevşek çimentolanmış rezervuarlardan üretim sırasında formasyon tanelerinin akışkanla birlikte kuyuya taşınmasını engellemeye yönelik uygulamaları ifade eder. Pekişmemiş kum taneleri üretimle birlikte kuyuya sürüklendiğinde kuyuda tıkanma ve ekipmanda erozyon meydana gelebilir; bu nedenle kuyuya elek yerleştirilmesi ve elek çevresine kum dolgusu yapılması gibi yöntemler uygulanır.^【49】

Türkiye doğal gaz ihtiyacının büyük bölümünü ithalatla karşılamaktadır. TP-OTC'nin 2022 tarihli değerlendirmesinde, 2020'de tüketilen yaklaşık 44,8 milyar metreküp doğal gazın yalnızca yüzde 1,1'inin (441 milyon metreküp) yerli üretimle karşılandığı belirtilmiştir.^【50】 Aynı kurumun 2024 tarihli değerlendirmesinde 2023 yılı için tüketim yaklaşık 50,21 milyar metreküp, yerli üretim payı yüzde 1,57 (788 milyon metreküp) olarak verilmiştir.^【51】

Sahadaki günlük üretim 11 Ağustos 2026 itibarıyla 9,5 milyon metreküptür; Faz-2'nin devreye girmesiyle bu miktarın iki katına çıkarılması hedeflenmektedir.^【52】 Karadeniz gazı üretiminin Türkiye doğal gaz piyasasına etkisi, karışık tamamlayıcılık problemi yaklaşımıyla modellenmiştir.^【53】 Sahanın enerji güvenliği ve jeopolitik boyutları ayrı bir çalışmada incelenmiştir.^【54】

Sahanın kara tesisinin bulunduğu Filyos, aynı zamanda bir endüstri bölgesi ve liman yatırımı alanıdır. Filyos Vadi Projesi'nin ekonomik etkileri sosyal hesaplar matrisi yöntemiyle çözümlenmiş^【55】 sahanın Filyos merkezli Karadeniz limanları üzerindeki etkisi coğrafya alanında ayrıca ele alınmıştır.^【56】

Mavi Vatan kavramı ilk kez 2006 yılında Cem Gürdeniz tarafından kullanılmıştır.^【57】 Kavram, Cihat Yaycı'nın tanımıyla, "Türkiye'nin uluslararası hukuktan kaynaklanan hak ve menfaatleri doğrultusunda ilan edilmiş ya da ilan edilmesi öngörülen Türk Deniz Yetki Alanlarının tümü"nü ifade eder.^【58】 Kavram, egemenlik ve güvenliğin yanında denizlerdeki ekonomik kaynak kullanımını da kapsar.

Karadeniz'de Türk ve Sovyet karasuları arasındaki deniz hudut hattı 17 Nisan 1973 tarihli protokolle tespit edilmiştir. Kıta Sahanlığının Sınırlandırılmasına Dair Antlaşma 23 Haziran 1978'de Sovyetler Birliği ile imzalanmıştır.^【59】 Türkiye ile Sovyetler Birliği arasındaki münhasır ekonomik bölge sınırlandırma antlaşması 23 Aralık 1986 – 6 Şubat 1987 tarihlerinde yapılmış; Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Ukrayna, Rusya ve Gürcistan ile imzalanan antlaşmalarla 1978 antlaşmasının geçerliliği teyit edilmiştir. Gürcistan ile 14 Temmuz 1997'de, Bulgaristan ile 4 Aralık 1997'de deniz yetki alanları sınırlandırma antlaşmaları imzalanmıştır. Yaycı, Türkiye'nin 1986'da ilan ettiği münhasır ekonomik bölge sınırları ile kıyıdaş devletlerle imzaladığı antlaşmaların Mavi Vatan'ın Karadeniz sınırlarını oluşturduğunu belirtir.^【60】

Sakarya Gaz Sahası bu sınırlar içinde yer almaktadır. TPAO, 2020'deki keşif duyurusunda sahanın Türkiye'nin münhasır ekonomik bölgesinde bulunduğunu belirtmiş,^【61】 2025'teki Göktepe-3 duyurusunda da kuyunun Batı Karadeniz derin deniz alanında, Türkiye'nin münhasır ekonomik bölgesi sınırları içinde açıldığını kaydetmiştir.^【62】