Ana Yazarİsmet TUNÇ13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-4767-8412

Ritüel, genel olarak bireylerin kutsal alanlarda doğrudan katılım sağlayarak, tek başına ya da toplu şekilde icra ettikleri belli davranışları ifade eden bir kavramdır. Ritüelin belli bir tanımını yapmak pek mümkün olmasa da kutsala yönelik söz, eylem ve davranışlar ritüel kapsamında değerlendirilebilir. Ritüeller fiziki olarak yapılmalarıyla bilinmelerine karşın değişim ve dönüşüme uğrayan pek çok şey gibi; inanç ve ibadet biçimlerinde de değişmeler görülebilmektedir. Özellikle son 20 yılda meydana gelen dijitalleşme ile dini konuları içeren araçlara daha fazla kişi mobil ağlar vasıtasıyla erişebilmiş ve belli alışkanlıklarını değiştirme yoluna gitmiştir (Haberli, 2022; Majrashi, 2018). Bazı dini gruplar için bu değişen alışkanlıklardan biri de hac ibadetidir.Hac, fenomen olarak ruhsal bir boyuta sahiptir ve kutsal mekân ile anlamlı hâle gelmektedir. Tarihsel ve tanrısal tezahürün ideal görünümü olarak en fazla dikkat çeken ibadetlerin başında gelmektedir. Çünkü haccın yerine getirildiği mekân tarihte vukuu bulmuş olan kutsal olayın anılmasına imkân sunar. Böylece Tanrı’nın gücünün tezahür ettiği yerde bu kutsallığa ulaşım ideali oluşur. Ancak diğer ibadetlerden farklı olarak hac hem gönüllü bir şekilde gerçekleştirilen hem de o mekânı tecrübe eden herkes için ortak ve özel bir bağ oluşturur (MacWilliams, 2002).Hac, aynı zamanda güvenlik sorunları ve maddi zorluklar nedeniyle pek çok insanın uygulamada zorluk yaşadığı bir ibadettir. Bu zorluklara bir alternatif olarak, teknolojik ilerlemelerin desteği ile “sanal hac” kavramı ortaya çıkmıştır.Toplumsal yapının bir parçası olan internetin dini hayattaki yansıması görünür hale gelmiştir. Hristiyanlar için Kudüs’ün görüntülerini içeren CD-ROM’lar 1990’lı yıllarda ortaya çıkmıştır. Daha sonra Yahudiler, Hristiyanlar ve Müslümanlar için aynı mantıkla “The Holy Land Online/Çevrim İçi Kutsal Topraklar” biçiminde materyaller hazırlanmıştır. 2000’li yıllara gelindiğinde internet kullanımının artması ile sanal ziyaretler söz konusu olmuş, günümüzde ise üç boyutlu sanal gerçeklik teknolojisinin kullanımı ile çeşitli sitelerde kilise, cami ve hac yerleri için detaylı görsel veriler sağlanmıştır (Haberli, 2013: 28).Örneğin Kudüs’e gidemeyen Yahudiler için sanal hac imkânı sağlayan internet araçları vardır. Ayrıca sanal ortamda gönderdikleri dua notlarının Batı Duvarı’na (Burak Duvarı) ulaştırılması için aracılık eden internet siteleri de bulunmaktadır. Herhangi bir dilde gönderilen bu dua hizmetini belirli bir ücret karşılığında veren siteler olduğu gibi bu hizmeti ücretsiz olarak sunan internet siteleri de mevcuttur. Sanal hac, aynı zamanda çeşitli sosyal medya mecralarından da dua isteklerini alanlar ve daha sonra bu duaları Batı Duvarı’na ulaştıranlar aracılığıyla da yerine getirilebilmektedir. Gönderilen mesajların çıktıları alınarak Batı Duvarı’nın taşları arasına konulmakta ve böylece Yahudilerin buraya bıraktıkları dualarının Tanrı tarafından okunacağına dair inancı, fiili olarak da yerine getirilmiş olmaktadır (Haberli, 2013: 27; Haberli, 2022).Üç büyük din açısından kutsal kabul edilen ve önemli bir hac merkezi ve/veya menzili olan Kudüs’ün İsrail saldırıları nedeniyle can ve mal güvenliğinin olmadığı bir ortama dönüşmesi hac ibadetini fiziki olarak sekteye uğratmaktadır. Dinî alandaki sanal tercihler bir çözüm olarak düşünülse de güvensiz bir ortamın hac mekânı olarak varlığını koruması mümkün görünmemektedir. Bu zorluğu aşmak için tasarlanan siteler sanal hac ve/veya ziyaretlerinin yapılmasını sağlamaktadır.【1】 Bu sitelerde Mekke ve Medine’nin yanı sıra Kudüs’e yönelik içerikler de mevcuttur. Kudüs’le ilgili, “İsa Mesih’in göğe yükseliş mekânı”, “Zeytindağı”, “Batı Duvarı”, “İsa Mesih’in son akşam yemeği odası” gibi farklı turlara rastlanmaktadır (3D Mekanlar, t.y.). Ayrıca sanal turlar içeren bazı siteler Kudüs için panoramik görseller de barındırmaktadır (360tr, t.y.).