Şiraze

Şiraze (Farsça: شیرازه), Osmanlı ciltçilik sanatında kitap sırtının baş ve etek uçlarına örülen örgülü şeride verilen addır. Terimin Farsça kökenli olduğu ve adını Şiraz şehrinden aldığı düşünülmektedir. Nitekim Kâmûs-ı Türkî'de bu konuda "belki Şîrâz şehrinde îcâd olunmuş da böyle tesmiye idilmiştir" açıklamasına yer verilmektedir.^【1】

Sözlük Anlamları ve Türevleri

Osmanlı Türkçesi sözlüklerinde şiraze; kitap ciltlerinin iki ucundaki ibrişimden örülü ince şerit, kitapların sırt kısımlarının alt ve üstüne konulan örgü anlamlarının yanı sıra mecazi olarak temel, esas, düzen, nizam ve bağ anlamlarını da karşılamaktadır. Kelimeden türetilmiş birkaç terim daha mevcuttur: şîrâze-bend (şiraze yapan, düzen veren), şîrâze-gîr (şiraze yapılmaya uygun kitap) ve şîrâze-keş (ciltçi, kitap ciltleyen kişi).^【2】 Güncel Türkçede şirazeyle ilgili iki deyim ve bir kalıplaşmış sıfat kullanımı vardır: şirazeden çıkmak (aklî dengesini yitirmek, kitabın sayfalarının dağılması), şirazesi kaymak (dengesini yitirmek, kontrolünü kaybetmek) ve şirazesi bozuk (düzeni bozulmuş, aklî dengesi yerinde olmayan).

Yapısı ve Teknik Özellikleri

Şiraze, kitap yapımında dikiş işleminin ardından sırtın baş ve etek kısımlarına örülmektedir. Her şirazede iki ayrı örgü bulunmaktadır. Birincil örgü, şiraze yastığını forma ortalarıyla birleştiren ve şirazenin kitaptaki konumunu sabitleyen kolon dikişi örgüsüdür. İkincil örgü ise şirazenin görsel niteliğini oluşturan, iki iplik kullanılarak şiraze yastığı üzerine ya da etrafına yapılan örgüdür. Hem Batı hem de Doğu yazma eserlerinde kitap klasik tarzda ciltlendiğinde şiraze mutlaka örülmüştür; yazma bir kitabın uzun ömürlü olabilmesi şirazenin dayanıklılığına bağlıdır ve şirazesi bozulan bir kitap kısa sürede dağılır.

İslam Cildi ve Avrupa Cildi Şirazeleri

Faredişi İslam Cildi Şirazesi (Elif Serra Aydınlı)

El yapımı kitaplar yapısal ve sanatsal özellikleri bakımından İslam cildi ve Avrupa cildi olmak üzere iki ana grupta incelenmektedir; bu iki gruptaki şirazeler birbirinden yapısal ve işlevsel açıdan ayrışmaktadır.

İslam cildi şirazesinde yastık olarak deri şerit kullanılmakta, kolon dikişi genellikle bütün forma ortalarından geçmekte ve örgü iki iğneyle kolon ipleri üzerine oluşturulmaktadır. Şiraze yastığının uç kısımları ya örgü hizasında kesilmekte ya da metin bloğuna yapıştırılmaktadır. Bu şirazenin temel yapısal görevi formaları bir arada tutmaktır. İslam ciltlerinde en yaygın şiraze türü faredişi (Chevron deseni) örgüsüdür; baklava, geçmeli, düz, verev, alttan ve üstten örme gibi çeşitli örgü şekilleri de kullanılmıştır. Araştırmalar, İslam ciltlerinde yüzde seksen oranında iki duraklı dikişin uygulandığını ortaya koymaktadır.

Avrupa Cildi Şirazesi (Elif Serra Aydınlı)

Avrupa cildi şirazesinde yastık olarak urgan, rulolanmış parşömen veya deri parçaları kullanılmakta, birincil ve ikincil örgüler peş peşe değil eş zamanlı olarak örülmektedir. Kolon dikişi yalnızca birkaç formanın içinden geçmekte, yastıkların uç kısımları ise kapaklara sabitlenmektedir; bu şirazenin temel yapısal görevi kapakları kitaba bağlamaktır. Avrupa şirazeleri tek yastık üzerine ikili ya da üçlü sarım yöntemleriyle örülebildiği gibi, Şarlman Dönemi veya Ermeni ciltlerinde görüldüğü üzere iki yastıklı ve iki katlı biçimlerde de yapılabilmektedir.^【3】

Klasik Türk Şiirindeki Kullanımı

Şiraze, anlam ve işlevinin önemi nedeniyle divan şairlerinin duygu, düşünce ve hayallerini ifade etmek için başvurduğu Osmanlı ciltçilik sanatı terimlerinden biri olmuştur. Beyitlerde şiraze; teşbih, tenasüp, telmih ve leff ü neşr gibi edebî sanatlar aracılığıyla somut ve soyut pek çok kavramla ilişkilendirilmiştir.

Klasik Türk şiirinde şirazeyle ilgili benzetmelerin merkezinde sevgilinin güzelliği yer almaktadır. Sevgilinin güzelliği ya da yanağı kitaba, mecmuaya, mushafa veya nüshaya benzetildiğinde; saç (zülf), kâkül, perçem ve ayva tüyleri (hat) şiraze olarak tasavvur edilmektedir. Saç, şiirde zülf, perçem ve kâkül isimleriyle ya da târ-ı gîsû, zülf-i misk-âsâ, zülf-i müşgîn, zülf-i perîşân gibi tamlamalarla yer almaktadır. Sevgilinin saçı gönlü perişan etmesi yönüyle ele alındığında, şîrâzesi kopmuş kitabın dağılmasına benzetilmekte; gönlün cemiyete, sevgilinin saçının ise bu cemiyetin şirazesine teşbih edildiği örnekler de mevcuttur.

Gül mecmuası şirazesi etrafında yoğunlaşan bir hayal zinciri de dikkat çekmektedir. Revânî (ö.1524) gül mecmuasında şiraze bulunmayacağını söylerken Bâkî (ö.1600), Şeyhülislam Yahyâ (ö.1644), Mezâkî (ö.1676) ve Âsaf gibi şairler gül mecmuasına bülbülün can ipinden şiraze dikilmesini önermektedir.^【4】

Şiraze yapımında kullanılan ip, ibrişim, rişte ve tar gibi kelimeler de geniş bir benzetmeler dizisinin odağı olmuştur. Adalet ipi, altın ip, bülbülün can ipi, can ipi, demir telden yapılmış ip, gece ve gündüz ipi, gönül ipi, gözyaşı ipi, hablü'l-verîd, kadeh dalgası ipi, kâkül ipi, lütuf ipi, saç ipi, şiir ipi, ümit ipi, yağmur ipi ve yeşil ip bunlar arasında sayılabilir.

Kaside, mersiye ve medhiye türündeki şiirlerde ise övülen kişiler, dünyayı ve ülkeyi bir arada tutup düzeni sağladıkları için şirazeye benzetilmektedir. Hz. Muhammed, Hz. Hüseyin, Damad İbrahim Paşa ve Hatipzâde Yahya Paşa bu bağlamda şirazeye benzetilen başlıca isimler arasındadır.^【5】 Bunların dışında akarsu, akıl, aşk, barış iğnesi, gökkuşağı, gönül yarası, güneş ışını, nizam, sâkî, vahdet ve yılan gibi somut ve soyut pek çok kavram da şirazeye benzetilmiş ya da şiraze anlamında kullanılmıştır.