Sultan: Gecekondu Mahallesi, Dayanışma ve Gündelik Mücadele

1978 yapımı Sultan, Kartal Tibet’in yönettiği ve başrolünde Türkan Şoray’ın yer aldığı Yeşilçam filmlerinden biridir. Film, İstanbul’un gecekondu mahallelerinden birinde yaşayan Sultan adlı bir kadının ve mahalle sakinlerinin gündelik yaşamını konu edinir. Dört çocuk annesi olan Sultan, temizlik işlerine giderek ailesini geçindirmeye çalışır. Mahallede yaşayan Kemal ile arasında gelişen ilişki filmin romantik yönünü oluştururken, film esas olarak gecekondu mahallesinin gündelik yaşamını ve kent yoksullarının hayatta kalma mücadelesini anlatır.

Sultan bu yönüyle yalnızca bir aşk hikâyesi değil, aynı zamanda Türkiye’nin hızlı kentleşme döneminin yarattığı sosyal eşitsizlikleri ve şehir yoksulluğunu görünür kılan bir anlatıdır.

Sultan (1978) (IMDb)

Gecekondu Mahallesi ve Kentte Yer Açma Mücadelesi

Filmdeki mahalle, köyden kente göç eden insanların kendi imkânlarıyla kurduğu bir gecekondu yerleşimidir. Bu tür mahalleler Türkiye’de özellikle 1960’lardan itibaren yaygınlaşmıştır. Devletin konut politikalarının dışında kalan bu alanlar, kent yoksullarının şehirde kendilerine yaşam alanı yaratma çabasını temsil eder.

Sosyolog Asef Bayat’ın “sıradanın sessiz tecavüzü” kavramı bu durumu anlamak için açıklayıcıdır. Bayat’a göre kent yoksulları çoğu zaman örgütlü politik hareketler yerine gündelik hayat içinde geliştirdikleri küçük ama sürekli pratiklerle kentsel alanın imkanlarını kullanmaya çalışır. Gecekondu mahallelerinin ortaya çıkması da bu tür bir sürecin sonucudur. Göç eden aileler tek tek yerleşerek zamanla kent içinde yeni bir mahalle oluşturur ve böylece şehirde kendilerine kalıcı bir alan yaratırlar.^【1】

Sultan filmindeki mahalle de bu sürecin bir yansıması olarak görülebilir.

Mahalle Dayanışması

Sultan (1978) (IMDb)

Filmde dikkat çeken unsurlardan biri mahalle içindeki güçlü dayanışma ilişkileridir. Komşuların birbirine yardım etmesi, çocukların birlikte büyümesi ve gündelik hayatın kolektif biçimde sürdürülmesi mahalle kültürünün önemli bir parçasıdır.

Bu dayanışma yalnızca sosyal bir ilişki değil, aynı zamanda hayatta kalma stratejisidir. Filmde muhtarın mahalle sakinlerini evlerinden çıkarırken bunu “sessiz sedasız yapmak gerektiğini, aksi takdirde insanların dayanışmaya gireceğini” söylemesi bu durumun farkında olunduğunu gösterir. Mahalle halkının birlikte hareket etmesi, yerel otoriteler açısından potansiyel bir güç olarak görülmektedir.

Kentleşme ve Sömürü

Filmde kentleşme sürecinin yarattığı eşitsizlikler de eleştirel bir şekilde gösterilir. Muhtarın mahalledeki arsaların ileride değer kazanacağını bilerek bu arsaları mahalle sakinlerinden çok düşük fiyatlara satın almaya çalışması bu durumun önemli bir örneğidir.

Bu sahne, kent dönüşümü süreçlerinde alt sınıfların çoğu zaman bilgi eksikliği ve ekonomik zorluklar nedeniyle nasıl dezavantajlı bir konuma düştüğünü gösterir. Yerel otoriteyi temsil eden muhtar, mahalle halkının durumundan yararlanarak ekonomik kazanç elde etmeye çalışmaktadır.

Tüketim Kültürü ve Yoksulluk

Sultan (1978) (IMDb)

Filmde kent yaşamının yarattığı bir başka çelişki de tüketim kültürü ile yoksulluk arasındaki gerilimdir. Bir sahnede çocuğun reklamını gördüğü bir ürünü istemesi üzerine annenin “en iyisi fakir semtlere reklamları yasaklamak gerekir” demesi bu çelişkiyi açık biçimde ortaya koyar.

Reklamlar aracılığıyla sunulan ürünler herkes için görünürdür; ancak bu ürünlere ulaşmak her zaman mümkün değildir. Böylece kentte yaşayan insanlar aynı kültürel dünyaya maruz kalırken ekonomik olarak bu dünyanın dışında kalırlar.

Değerlendirme

Sultan filmi yalnızca bir Yeşilçam melodramı değil, aynı zamanda Türkiye’nin kentleşme sürecine dair önemli bir toplumsal anlatıdır. Gecekondu mahallesi, mahalle dayanışması ve gündelik yaşamın küçük mücadeleleri filmde güçlü biçimde yer alır. Bu açıdan bakıldığında Sultan, kent yoksullarını pasif ve edilgen bireyler olarak değil; zor koşullar içinde yaşamlarını sürdürmeye çalışan ve kendi yollarını bulan insanlar olarak gösterir.