Tabii Hakim İlkesi

Tabiî hâkim ilkesi, bir uyuşmazlıkta görevli ve yetkili mahkemenin ve bu uyuşmazlığı çözecek hâkimin, uyuşmazlık konusu olay gerçekleşmeden önce kanunla belirlenmiş olması gerekliliğini ifade eden temel bir yargılama hukuku kuralıdır. Hukuk literatüründe "doğal yargıç" olarak da adlandırılan bu ilke, uyuşmazlık doğduktan sonra o olaya veya kişiye özel mahkeme kurulmasını ya da hâkim atanmasını reddeder. Adlî ve idarî yargı düzeninin tamamında geçerli olan bu kural, yargılama faaliyetinin asgarî usulî şartlarından biri olarak kabul edilir. Bu ilke, bireylerin devlet karşısında hukukî öngörülebilirliğe sahip olmasını sağlayarak yargıya olan güveni tesis etmeyi amaçlar.

Tabiî hâkim ilkesinin yapıtaşlarını kanunîlik ve öncedenlik olmak üzere iki temel unsur oluşturur. Kanunîlik unsuru; mahkemelerin kuruluşunun, görevlerinin, yetkilerinin ve işleyiş usullerinin münhasıran yasama organı tarafından çıkarılan kanunlarla düzenlenmesini zorunlu kılar. İdarenin tüzük veya yönetmelik gibi düzenleyici işlemleriyle mahkeme kurması veya mevcut mahkemelerin yetkilerini değiştirmesi mümkün değildir. Öncedenlik unsuru ise uyuşmazlık konusu davanın vuku bulmasından evvel yetkili mahkemenin halihazırda mevcut olmasını ve bu mahkemenin kuruluşunun somut olayla hiçbir bağının bulunmamasını gerektirir. Belirlilik ilkesi, mahkemelerin görev ve yetki alanlarının yasalarda açık, anlaşılır ve öngörülebilir bir biçimde saptanmasını dikte eder. Belirlilik sayesinde taraflar, uyuşmazlık doğmadan önce hangi mahkemede ve hangi usul kurallarıyla yargılanacaklarını kesin olarak bilebilirler.

Tabiî hâkim ilkesi, hukuk devleti idealinin gerçekleştirilmesinde vazgeçilmez bir ölçü normdur. Bu ilke, yürütme erkinin yargı faaliyetlerine müdahale etmesini engelleyerek yargı bağımsızlığını ve hâkimin tarafsızlığını güvence altına alır. Olağanüstü yetkili ve "ad hoc" (olaya özel) mahkemelerin kurulmasını yasaklayan bu hukukî bariyer, aynı zamanda kişi dokunulmazlığı ve güvenliği ilkelerinin de koruyucusudur. Adil yargılanma hakkının kurucu unsurlarından biri olarak görülen tabiî hâkim güvencesi, mahkemelerin objektifliğini sağlayarak bireylerin hak ve özgürlüklerini devletin tasarruflarına karşı teminat altına alır.

Türk hukuk tarihinde tabiî hâkim ilkesi ilk kez 1876 tarihli Kanun-i Esasi’de anayasal bir hüküm olarak yer bulmuş; hiç kimsenin kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamayacağı düzenlenmiştir. 1961 Anayasası döneminde "tabiî hâkim" kavramı terminolojik olarak benimsenmişse de 1971 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle bu kavram yerini "kanunî hâkim" ifadesine bırakmıştır. 1982 Anayasası’nın 37. maddesinde de sürdürülen "kanunî hâkim güvencesi" terimi, akademik çevrelerde tabiî hâkim ilkesinin "öncedenlik" unsurunu tam olarak karşılamadığı gerekçesiyle eleştirilmektedir. Ancak Anayasa Mahkemesi, mevcut anayasal düzenlemedeki "kanunî hâkim" kavramının, suçun işlenmesinden önce davayı görecek yargı yerinin yasayla belirlenmesini ifade eden "tabiî hâkim" ilkesiyle aynı mahiyette anlaşılması gerektiğini içtihat etmiştir.

Uluslararası alanda tabiî hâkim ilkesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 6. maddesinde yer alan "yasayla kurulmuş (kanunî), bağımsız ve tarafsız bir mahkeme" tarafından yargılanma hakkı kapsamında korunmaktadır. Karşılaştırmalı hukukta Alman Anayasası'nın 101. maddesi ve İtalyan Anayasası gibi metinlerde bu ilke, devlete negatif bir yükümlülük yükleyen bir hak olarak düzenlenmiştir. Buna karşın Slovenya ve İspanya anayasalarında ilke, bireylere doğrudan bir hak bahşeden pozitif bir yükümlülük şeklinde kurgulanmıştır. Bu farklı yaklaşımlara rağmen ilkenin ortak paydası, tarafsızlığın ve bağımsızlığın asgarî şartı olarak yargı organının önceden belirlenmişliğidir.

Tabiî hâkim ilkesi, hukuk uygulamasında çeşitli kurumlar üzerinden tartışılmaktadır. Ceza muhakemesindeki davanın nakli kurumu, somut gerekliliklere ve kaçınılmaz hukukî engellere dayanması kaydıyla bu ilkenin bir istisnası olarak kabul edilir. Benzer şekilde; ihtisas mahkemelerinin (aile, iş, kadastro vb.) kanunla ve genel bir biçimde kurulmuş olmaları, belirli bir kişiye özel olmamaları şartıyla bu ilkeye aykırılık teşkil etmez. Hâkimlerin makul bir gerekçe olmaksızın davadan çekinmeleri veya mahkemeler arası bağlantı kararlarının haklı gerekçelerle dayanmaması gibi durumlar ise tabiî hâkim ilkesinin ihlali olarak değerlendirilir. Hâkimlerin meslekî kıdemlerine uygun olarak görev yerlerinin rızaları dışında değiştirilememesini ifade eden coğrafî teminat güvencesi, tabiî hâkim ilkesinin işlerlik kazanması ve yargısal verimliliğin sağlanması bakımından elzem bir mekanizma olarak görülmektedir.