Teke Yöresi Halk Oyunları

Teke Yöresi halk oyunları, Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılmasından sonra Antalya ve çevresinde kurulan Tekeoğulları Beyliği sınırları içindeki coğrafyada şekillenen geleneksel danslardır. Cumhuriyet Dönemi'ne kadar Teke Sancağı olarak adlandırılan bu bölge, günümüzde Teke Yöresi olarak anılmakta olup; Antalya, Burdur, Isparta, Denizli'nin güneyi, Muğla'nın Fethiye ve Ortaca ilçeleri ile Afyon'un Dinar ve Dazkırı ilçelerini kapsamaktadır. Yörük ve Türkmen kültürünün baskın olduğu yöredeki oyunlar, göçebe yaşamın ve doğanın izlerini taşır; el, kol ve ayak hareketlerinin çok çabuk ve canlı olduğu figürlerle karakterizedir.

Etimoloji ve Tarihçe

Yöreye adını veren "Teke" ismi, bölgede yoğun olarak yetiştirilen ve sürülerin lideri olan kara davarın erkeğinden gelmektedir. Oyunların en belirgin türü olan "Zortlatma" veya "Zortlama" tabiri ise, tekenin sonbahar aylarındaki çiftleşme döneminde (teke katımı) sürünün içinde yaptığı sıçrama, zıplama ve ani hareketlerden türemiştir. Çobanların bu doğal hareketleri kaval ile taklit etmesiyle "Teke Zortlatması" ortaya çıkmıştır. Oyunlar halk arasında "Teke Havası", "Menevşeli", "Tüngümeli", "Aykırı" veya "Teke Sekişi" gibi farklı isimlerle de anılmaktadır.

Müzikal Özellikler ve Enstrümanlar

Teke Yöresi oyunlarının müzikal yapısı "Teke Havaları" veya "Boğaz Havaları" olarak bilinen ezgiler üzerine kuruludur. Boğaz Havası, Teke Yörüklerinin parmaklarını gırtlaklarına bastırıp aşağı yukarı hareket ettirerek çıkardıkları özgün ezgilere verilen isimdir. Oyunlar genellikle "Guval" adı verilen uzun havalarla (gurbet havası) başlar. Oyunlara eşlik eden başlıca çalgılar; bağlama, üç telli, kabak kemane, kaval ve yöreye özgü bir enstrüman olan sipsidir. Açık hava icralarında davul ve zurna kullanılırken, kadın eğlencelerinde ritim sazı olarak leğen, tepsi, tef veya delbek kullanılır.

Başlıca Oyun Türleri

Yöredeki oyunlar ritim yapılarına ve figür özelliklerine göre çeşitli kategorilere ayrılır.

Teke Zortlatması

9/16’lık ritim ölçüsüne sahip, çok hareketli ve kıvrak bir oyundur. Oyun figürleri tekenin hareketlerini yansıtır. Oyunun çok hızlı oynanan bölümüne "Dattiri" adı verilir. Yörede en bilinen türküleri; "Cemilem", "Yayla Yolları", "Antalya’nın Mor Üzümü", "Kezban Yenge" ve "Hadi Gari Sen de Gel"dir.

Zeybekler

Bölge zeybekleri Ege zeybeklerine göre daha hareketli olup dört ana grupta incelenir:

• Teke Zeybeği: 9/8’lik ölçüyle oynanan en hızlı zeybek türüdür. "Sarı Zeybek", "Haymanalı" ve "Şu Dirmilin Çalgısı" bu türe örnektir.
• Ağır Zeybekler (Kesinti Zeybekleri): 9/2 ve 9/4’lük ölçülerde oynanan, cesaret ve sağlamlığı ifade eden ağır tempolu oyunlardır. "Alyazma", "Gölhisar", "Tefenni" ve "Avşar Zeybeği" bu gruptadır. Avşar Zeybeği, gurbet havası ile başlayıp "gezenneme" adımlarıyla devam eder.
• Kıvrak Zeybekler: Çeviklik ve ataklığın ön planda olduğu, parmak şıklatma ve diz vurma figürlerini içeren oyunlardır. "Serenler Zeybeği" ve "Bucak Serenleri" bu türdendir.
• Kırık Zeybekler: Eğilip bükülme ve diz kırma figürlerinin yoğun olduğu "Karaağaç", "Osman Efe" gibi oyunlardır.

Diğer Oyun Formları

• Gabardıç (Kaba Ardıç): 2/4’lük usulde, bir müzik cümlesinin sürekli tekrarı ile oynanan ve kökeni Şamanizm’e dayandırılan eski bir oyundur. Sol ayak üzerinde sekme yapılırken sağ ayağın yere dokundurulması temel figürüdür.
• Dımıdan: Genellikle kadınların tef, leğen veya sini eşliğinde oynadıkları oyunların genel adıdır. Sadece bir oyun ismi değil, kadınlar arasındaki müzikli eğlencenin de adıdır.
• Mengi: Antalya’nın Alevi köylerinde, Cem törenlerindeki semah hareketlerine benzeyen ancak daha kıvrak olan, düğünlerde oynanan bir türdür.
• Sektirme: 9/8’lik ritimle oynanan, sekme ve gezinleme hareketlerinden oluşan bir oyundur.

Giyim ve Kuşam

Yöresel kıyafetler oyunun görsel zenginliğini oluşturur. Kadın kıyafeti; fes, oyalı yazma, alınlık, çenelik, kutnu kumaştan üçetek, cepken, göynek, şalvar, yün çorap, çarık ve yemeniden oluşur. Aksesuar olarak madeni kemer, gerdanlık ve bilezik kullanılır. Erkek kıyafeti ise; başta fes ve poşu, sırtta mintan, göynek ve cepken (kepe), belde şal kuşak ve kolon kuşak, altta ise çağşır, yün çorap ve çarıktan meydana gelir.