Tenkis Davası

Tenkis davası, mirasbırakanın saklı payı ihlal eden ölüme bağlı veya sağlararası kazandırmalarının yasal sınırına indirilmesi amacıyla açılan bir miras hukuku davasıdır. Türk Medeni Kanunu’nda (TMK) saklı payın korunmasına ilişkin hükümler çerçevesinde düzenlenen bu dava, saklı paylı mirasçıların mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü aşan işlemler karşısında sahip oldukları temel güvencelerden biridir.

Tenkis davasının amacı, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan kazandırmaların saklı paylı mirasçıların haklarını zedelemeyecek şekilde azaltılmasıdır. TMK m. 560 uyarınca saklı payının karşılığını alamayan mirasçı, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü aşan tasarruflarının tenkisini talep edebilir.

Bu kapsamda tenkis davası, mirasbırakanın fiillerinin iptali niteliğinde olmayıp, yapılan kazandırmaların belirli oranlarda azaltılarak saklı payların korunmasını sağlayan sınırlı bir etki doğurur.

Tenkis davasının açılabilmesi için iki temel koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekir

Tasarruf özgürlüğünün aşılması: Mirasbırakan, mirasın açıldığı andaki tereke mevcudu ve saklı paylı mirasçıların yakınlık derecesi dikkate alındığında kanunun tanıdığı tasarruf edilebilir oranı aşan bir kazandırmada bulunmuş olmalıdır.

Saklı payın karşılanmamış olması: Saklı paylı mirasçı saklı payına tekabül eden değeri, yasal miras payı dışında ölüme bağlı veya sağlararası kazandırmalarla elde etmiş olabilir. Bu durumda tenkis söz konusu olmaz; mirasçı yapılan kazandırmayı saklı payına mahsup etmekle yükümlüdür.

Bu iki koşuldan biri gerçekleşmezse tenkis davası açılamaz; mirasçılar diğer dava türlerine (istihkak, paylaşma, sebepsiz zenginleşme vs.) başvurabilir.

Tenkisin gerçekleşebilmesi için önce tasarruf oranının belirlenmesi gerekir. Bunun için:

• Terekenin aktif ve pasifinin belirlenmesi,
• Net terekenin tespiti,
• TMK m. 565 ve 567 uyarınca tenkise tabi kazandırmaların ve ölüme karşı sigortaların satın alma değerlerinin terekeye eklenmesi,
• TMK m. 669 gereğince denkleştirmeye tabi kazandırmaların eklenmesi

zorunludur. Elde edilen bu toplam üzerinden saklı pay oranları hesaplanır ve tasarruf edilebilir kısım tespit edilir.

TMK m. 561–563 ve 570 hükümlerine göre tenkis şu esaslara göre yapılır:

• Ölüme bağlı tasarruflar, tarihleri ne olursa olsun, birlikte ve orantılı olarak tenkise tabi olur.
• Sağlararası kazandırmalar yeni tarihliden eskiye doğru tenkis edilir.
• Saklı paylı mirasçılara yapılan kazandırmaların yalnızca saklı payı aşan kısmı tenkise tabidir.
• Bu durum TMK m. 561’de açıkça ortaya konmuştur.

Kaynaklarda özellikle vurgulandığı üzere, mirasbırakan saklı paylı mirasçı lehine bir kazandırma yaptıysa, bu mirasçı bu kazandırmayı saklı payından mahsup eder. Kazandırma saklı payı aşıyorsa, aşan kısım tenkise konu olur.

Saklı payın zaten kazandırma yoluyla sağlanmış olması hâlinde mirasçı tenkis davası açamaz.

Ölüme bağlı kazandırmalar yerine getirildikten sonra terekede kalan miktar artık tereke olarak adlandırılır. Eğer kazandırma üçüncü kişilere yapılmışsa artık tereke mirasçılar arasında yasal miras paylarına göre paylaştırılır. Ancak kazandırma saklı paylı mirasçıya yapılmışsa öğretide iki farklı görüş ortaya çıkmıştır:

Artık terekenin tüm mirasçılar arasında yasal paylara göre paylaştırılması

Artık terekeden öncelikle saklı payı alamayan mirasçıların saklı paylarının karşılanması

Birinci görüşün daha isabetli olduğu, çünkü artık terekede de mirasçıların eşit haklara sahip olduğu belirtilmiştir. Bu yaklaşımda saklı payda eksiklik varsa ancak o zaman tenkis gündeme gelir.Dolayısıyla tenkis davası, artık terekenin paylaşılmasındaki yöntemden sonra devreye giren tamamlayıcı bir mekanizma niteliğindedir.