Ana YazarŞerife EROĞLU MEMİŞ13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0003-2880-8602

Memlükler Dönemi’nin önemli yöneticilerinden olan Emîr Seyfeddin Ebû Saîd Tenkîz, Hicri 712-740 (Miladi 1312-1340) yılları arasında Suriye valiliği yapmış ve bu görevi sırasında Kudüs’e birçok kez ziyarette bulunmuştur. Tenkîz, Kudüs’e en fazla mimari eser kazandıran isimlerden biri olarak dönemin siyasi ve dini merkezi olan Harem-i Şerif çevresinde kapsamlı bir imar faaliyeti yürütmüştür. Bu çerçevede Sultan el-Melik en-Nâsır Muhammed adına inşa ettirdiğiSûk al-Kattânîn (Pamukçular Çarşısı), Kudüs’teki en büyük ticari yapılardan biri olma niteliğini taşımaktadır. Harem-i Şerif’in batı cephesindeTarîk el-VâdileBab al-Kattânînarasında yer alan bu çarşı, Sultan Nâsır Muhammed tarafından yeniden inşa edilen ve aynı adı taşıyan kapıya açılmaktadır (Burgoyne, 1987: 277). Burgoyne’a göre hem Bab al-Kattânîn Kapısı hem de çarşının kendisi, eski yapılar ve özellikle Haçlı dönemine ait bir çarşı üzerine inşa edilmiştir. Doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 95 metre uzunluğundaki bu çarşı, Memlük döneminin kentsel dokusuna önemli bir katkı sunmuştur (Burgoyne, 1987: 273-279; el-Uleymi, 1999: 78).Çarşının iki ucunda konumlanmış iki önemli hamam da bu yapılar kompleksinin bir parçasıdır. Doğu ucunda yer alanHamam el-Şifâve batı ucundakiHamam el-‘Ayn, günümüze ulaşan kitabelere sahip olmamakla birlikte halk arasında farklı adlarla anılmışlardır.Hamam el-‘Ayn, döneminde “Yeni Hamam” veya kurucusunun adına izafeten “Tankîz Hamamı” olarak bilinmiş;Hamam el-ŞifâiseAşure Hamamıolarak adlandırılmıştır. Rivayete göre Muharrem ayının onuncu günü Zemzem suyunun taşarak bu hamamın suyuna karıştığı inancı nedeniyle “şifa” vasfı kazanmış ve bu nedenle cilt hastalıklarına iyi geldiği düşünülmüştür (Canaan, 1929: 66).1329 yılında inşa edilen Tenkiziyye Medresesi, Harem-i Şerif’e bitişik konumu ve iki ana giriş kapısıyla Memlük döneminin en önemli dini ve ilmi yapılarından biri olmuştur. Medrese, yalnızca bir eğitim kurumu değil aynı zamanda bir vakıf yapısı olarak geniş bir sosyo-ekonomik işlev üstlenmiştir (Al-Ju’behka, 1996). Harem-i Şerif’in batı duvarına bitişik, Silsile Kapısı’na komşu bir konumda yer almakta olup, mimari ihtişamı ve vakıf sistemiyle dönemin en seçkin ilim merkezlerinden biri hâline gelmiştir (Tanman & Çobanoğlu, 2000: 519-528; Tomar, 2002: 334). Anıtsal ana girişi Silsile Kapısı içindedir. Memlük mimarisinin karakteristik özelliklerini yansıtan medrese iki katlıdır. Zemin katında medrese, dârü’l-hadîs, mescit, kütüphane ve çeşitli görevli odaları yer almaktadır. Dönemin alimleri, özellikle Hanefî fakihlerin burada ders verdiği ve ikamet ettiği bilinmektedir. Üst katta ise bir Sufi hangâhı, mescit ve on bir hücre bulunmaktadır. Bu üst kat, Sufilerin barınma ve ibadet mekânı olarak düzenlenmiştir. Toplam 22 odası olan bu yapı, Memlük döneminde kadı ve naipler için bir eğitim ve yargı merkezi olarak işlev görmüştür (VGMA, 601-1: 55/63). Nitekim Memlük sultanlarından Berkuk’un oğlu Sultan Farac, Kudüs’e ziyareti sırasında bu medresede ağırlanmıştır.Memlük dönemindeKubbetü’l-Yûsufşer’i mahkeme işlevi üstlenmişken Osmanlı dönemindeBabü’s-Silsilecivarındaki Tenkiziyye Medresesi bu görevi devralmıştır. Ancak 1915 yılında alınan bir kararla medresenin bir vakıf mülkü olduğu, dolayısıyla akar ve hayratının asli işlevine dönmesi gerektiği belirtilmiş; bu doğrultuda Şer’i Mahkeme’nin binayı tahliye etmesi istenmiştir. Ancak savaş koşullarında yeni bir bina bulunamaması nedeniyle Şeyhülislâmlık makamından sağlanan kira bedeli karşılığında mahkeme bu binada kiracı olarak kalmaya devam etmiştir (Eroğlu Memiş, 2020: 64-82). Ürdün yönetimi döneminde ise bu işlev Harem-i Şerif dışına taşınmış ve yeni mahkeme binası Salahaddin Caddesi’ne inşa edilmiştir.Tenkiziyye Medresesi, Harem-i Şerif’e olan fizikî yakınlığı ve tarihî vakıf hüviyeti nedeniyle İngiliz yönetimi【1】 süresince de çeşitli şekillerde kullanılmıştır. Yüksek İslam Meclisi Başkanı Hâc Emîn el-Hüseynî’【2】nin burada bir süre ikamet ettiği bilinmektedir. Daha sonra medrese, İslam fıkhı eğitimi verilen bir kuruma dönüştürülmüştür. Ancak 1968 yılında İsrail yönetimi, sınır güvenliği gerekçesiyle binayı polis karakoluna çevirmiştir. Günümüzde de bu işlevi sürmekte olan Tenkiziyye Medresesi’nin alt ve üst katlarında iki ayrı sinagog inşa edilmiştir. Abdurrahman el-Mağribî’ye göre bu gelişme, Kudüs’ün Yahudileştirilmesi【3】 politikasının bir parçasıdır ve nihai hedef, yapınınNoor Yerushalayimadlı büyük bir sinagoga dönüştürülmesidir (el-Mağribî, 2012: 527-528).Okuma ÖnerileriGrabar, Oleg (Ed.) (2005). “A New İnscription from The Haram Al-Sharif in Jerusalem”. Jerusalem: Constructing the Study of Islamic Art, Volume IV(ss. 57-47). Hampshire: Ashgate Publishing Limited. Evsen Aydın, Esra (2024). XVI. Yüzyıl Kudüs’ünde İlim Kurumları ve Ulema [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi. Midilli, Muhammet Enes (2022). Al-‘Ulaymī’nin Kudüs tarihi: Memlûkler Döneminde Kudüs’te Âlimler ve Eğitim Kurumları [Doktora Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi. Powers, David Stephan (1984). “Revenues of Public Waqfs in Sixteenth Century Jerusalem”. Archivum Ottomanicum, 9, 163-202. Tibawi, Abdul Latif (1978). The Islamic Pious Foundations in Jerusalem. Denmark: Islamic Cultural Centre.