Ana YazarAli TOMALI13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-9560-7723

Osmanlı Devleti; farklı dilleri konuşan, çok dinli ve etnikli bir toplumsal yapıya sahipti. Millet Sistemi Hukuku çerçevesinde gayrimüslim azınlıkların hakları koruma altına alınmıştı. Azınlıkların hoşgörü ortamında yaşamaları misyonerlerin dikkatini çekmiş ve onlara yönelik faaliyet göstermeye sevk etmiştir (Sezer, 1999: 170-172). Böylelikle misyonerlerin faaliyet gösterdikleri en önemli alanlardan biri da sağlık olmuştur.19. yüzyılda hız kazanıp 20 yüzyıl başlarında had safhaya varan tıbbi misyonerlik faaliyetleri; İngiltere, ABD, Fransa, Almanya ve Rusya gibi devletlerin siyasi ve dinî olduğu kadar kendi aralarında ortaya çıkan nüfuz mücadelesinin şekillenmesinde de belirleyici olmuştur. Öyle ki Fransa Katoliklerin, Rusya Ortodoksların, İngiltere ve bilhassa ABD Protestanların hâmisi sıfatıyla, Osmanlı ülkesindeki Hristiyan tebaanın haklarını aramaya yönelmiş ve tıbbi misyonerlik faaliyetlerini desteklemişlerdir.Filistin bölgesine gönderilen ilk İngiliz Protestan misyonerler 1799’da kurulan Church Missionary Society (CMS) örgütünün temsilcileriydi (Stock, 1899; Öney, 2013: 331). CMS’nin öncülüğünde Nasıra’da Edinbourgh Misyoner Cemiyeti’ne ait küçük ama önemli bir sağlık kuruluşu, Nablus’ta yeni tesis edilmiş olan bir hastane ve tıbbi misyonu, Hayfa’da İngiliz Piskoposuna ait küçük bir hastane ayrıca Yafa’da da geniş bir hemşire kadrosuyla uzun süredir faaliyette olan bir tıbbi misyon hastanesi kurulmuştu (Perry & Lev, 2003: 71-79). World Missions’un 1914 yılı raporuna göre İngiliz misyonlarına ait 4 hastane, 9 dispanser ve 1 dârüşşifa olmak üzere 14 sağlık merkezi, toplamda ise ruhsatlı 116 İngiliz müessesesi mevcuttu (Şişman, 2006: 175). Filistin topraklarında kuruluş aşamasında Kraliçe Victoria tarafından desteklediği ve St. John tarikatının sahip olduğu St. John of Jerusalem Eye Hospital Group’a ait bir göz hastanesi【1】 de (Verity & Cash, 2024) bölgede faaliyet gösteren tıbbi misyon hastanelerindendir.1810’da kurulan ve 1820’de Osmanlı topraklarına giren American Board of Commisioners for Foreign Missions (ABCFM) ise etkili olan bir başka misyon örgütüydü (Kocabaşoğlu, 1989: 16). Bölgeye ulaşan ilk tıbbi misyoner Dr. Asa Dodge, 1833’te Beyrut’a gönderilmiş ve ertesi yıl Kudüs’e transfer edilmiştir. Ancak yakalandığı tifüs hastalığı sebebiyle 1835’te hayatını kaybetmiştir (Yücel, 2017: 89). Osmanlı Devleti’nin 20. yüzyıl başlarında, American Board’a bağlı sadece “Anadolu ve Avrupa toprakları” üzerinde faaliyet yürüten 9 Protestan misyoner kuruluşu vardı. Bu bölgelerde kurulan 29 hastane ve dispanserde 126.885 hastaya, Suriye ve Filistin topraklarında ise 42 hastanede 201.135 hastaya bakmışlardı. (Şişman, 2002: 174). Öte yandan varlığı günümüze dek uzanan tıbbi misyon teşkilatları da bulunmaktadır. ABD kaynaklı Presbiteryan Kilisesi’ne bağlı The Israel/Palestine Mision Network bunlardan biridir. Ayrıca Refah bölgesinde 75 yetimin barındırıldığı SOS Children Villages’a ait bir merkez faaliyet göstermektedir (The PJN, t.y.). Bunların yanında Kudüs’te bulunan tıp, hemşirelik ve farmakoloji okullarıyla ve iki modern hastaneyle Hadassah Üniversitesi Tıp Merkezinin kökleri, 1913 yılında Hadassah Amerika Kadınlar Siyonist Teşkilatının Kudüs’e gönderdiği iki hemşireye dayanır ve varlığını hâlâ sürdürmektedir (Hadassah, t.y.). Amerikan ve İngiliz Protestan misyon teşkilatlarının ortak manevra alanını önemli ölçüde temsil eden ve Nablus’ta kurulan St. Luke’s Hastanesi de (Bourmaud, 2006: 133-150) Filistin topraklarında faaliyet gösteren ve varlığını günümüze kadar sürdüren misyon hastanelerindendir.Bölgede Alman tıbbi misyonları da önemli ölçüde etkin durumdaydı. Alman misyonlarına ait toplam kurum sayısı 1916 itibariyle 53, hastane sayısı ise 5’ti. Bu hastanelerden ikisi Yafa ve Kudüs’teydi (Yıldırım vd., 2000). Kudüs’teki bu hastane, 1910 yılı itibariyle yaklaşık 20 bin kişiyi tedavi etmişti. Kudüs’ün doğusunda bir toplum hastanesi ve kilise kompleksi olan ve kuruluşu 1898 dek uzanan Augusta Victoria Hastanesi (Augusta Victoria Hospital, t.y.) ise faaliyetlerini günümüzde de sürdürmeye devam eden Alman tıbbi misyon kuruluşlarındandır.1911 yılı misyon raporlarına göre Fransa’nın da Suriye ve Filistin’de 8 hastane ve 12 dispanseri mevcuttu. Dispanserde tedavi edilen hasta sayısı 94.671 kişiydi (Gül, 2021: 178-179). Osmanlı topraklarında 1913 yılında toplam hastane ve dispanser sayısı 170’e yükselirken Kudüs’teki hastane/dispanser sayısı da 49’a çıkmıştı (Şişman, 2006: 303-311).Filistin’de Ortodoksların temsilciliğini üstlenen Rusya’nın en etkin teşkilatları ise “Filistin Ortodoks Cemiyet-i İmparatoriyesi” idi. Şamil Mutlu, 1900 yılında Filistin’de 1 hastane ve 4 sağlık ocağı bulunduğunu aktarsa da (Mutlu, 2005: 87-88). Rus Sefaretinden verilen listeye göre 1859-1902 yılları arasında Ruslara ait 19 hastanenin olduğu anlaşılmaktadır (Yıldırım vd., 2000). Ayrıca Filistin’de bulunan bir Rus Hastanesi’nde 1906 yılı itibariyle 126.827 kişi tedavi edilmiş, 1914’e gelindiğinde Hayfa, Kudüs ve Nasıra’daki hastanelerde 8 binden fazla kişiye tedavi hizmeti verilmiştir (Uulu, 2017: 88-89).Misyoner kurumların rekabetine ve nüfuz mücadelesine sahne olan Filistin, geçmişten günümüze önemini ve hassasiyetini korumuştur. Tıbbi misyonerlik faaliyetleri de bu bağlamda çok önemli bir faaliyet alanı oluşturmuştur. Filistin halkının yaşam şartlarını sınırlandıran pek çok etken bulunmakla beraber tıbbi misyon kurumları bu boşluğu avantaja dönüştürerek etkin bir yaklaşım tarzı benimsemiştir. Zira Filistin’in dış yardıma ihtiyaç duyması, misyon teşkilatlarının ülkeye girişine de imkân tanımıştır (Göksün, 2024). Bu bağlamda Filistin’de belli siyasi ve dinî amaçlarla faaliyet yürüten tıbbi misyonların varlığı Osmanlı’dan günümüze dek devam etmektedir. Bunlar tıp alanındaki modern yaklaşımları buralara taşımanın yanı sıra Müslüman halkın etkisini zayıflatarak siyonistlere bir alan açmışlardır.