Ana YazarMiray HALLAK13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0003-4220-1882

Günümüzde üçte ikisi Yahudi, üçte biri de Araplardan oluşan yaklaşık 45 bin nüfusa sahip Yafa, bir saatlik yürüyüşle uçtan uca geçilebilecek kadar küçük bir yerleşim alanıdır. Dünyanın en eski şehirlerinden biri olduğu düşünülmektedir. Günümüzde önemli bir liman şehri olmanın ötesinde İsrail’in Filistin’i işgalini gösteren simgelerden biridir. Zira yaklaşık bir asır önce Yafa’nın banliyösü olarak kurulan Tel-Aviv, bugün başkent olmuş ve Yafa onun banliyösü haline gelmiştir (LeBor, 2007: 61).Yafa’nın MÖ 18. yüzyılda Kenanîler tarafından kurulduğu düşünülmektedir. Bölgede yapılan kazılarda MÖ 16. yüzyıla tarihlenen eserler bulunmuştur. Bu dönemde yerleşik olan halk semitik olmayan bir kavimdendir (Tolkowsky, 1924: 4). Yafa ismi, MÖ 1469 yılında III. Thutmosis tarafından elegeçirilen Kenan şehirleri arasında geçmektedir. Kaynaklarda kentin Mısır Kralı’nın erzak deposu ve silah deposu olarak kullanıldığına dair bilgiler de bulunmaktadır. Ayrıca tarihi veriler MÖ 12. yüzyılda Yafa’nın İsrailoğullarının yerleşim alanının dışında kaldığını göstermektedir (Braslavi & Aronson, 2007: 60). Şehir, daha sonra sırasıyla Asurlular, Persler (Braslavi & Aronson, 2007: 61), Makedonlar ve Mısır’daki Ptolemaios yöneticilerinin egemenliğine girmiştir. Böylece bir Yunan kentine dönüşmüştür. Bu dönemde kentin adı rüzgâr tanrısı Aeolus’un kızı Jope’e atıfla Yapho iken Ioppe olarak değiştirilmiş, Ioppe adını taşıyan sikkeler bastırılmıştır. Seleukos İmparatorluğu döneminde, MÖ 167 yılında Yahudi Makkabiler ayaklanma başlatmıştır. Helenleşmeyi kabul eden Yahudiler, Makkabiler ve Seleukoslar arasında yaşanan ciddi çatışmalar Makkabilerin MÖ 134 yılında bağımsızlığını kazanana kadar devam etmiş, Yafa bu dönemde sıklıkla el değiştirmiştir. Makkabili isyancılar tarafından kurulan Haşmonayim Hanedanlığı döneminde Yafa zorla Yahudileştirilmiştir. MÖ 66’da Yafa, Makkabilerden alınarak Roma’nın Fenike olarak adlandırılan bir eyaleti haline gelmiştir. Bu dönemde bölgede Helen izleri yaygınlaşmış ve MÖ 47 yılında Yafa yeniden Yahudilere verilmiştir. Şehir bir dönem Mısır hükümdarı Kleopatra tarafından da yönetilmiştir. Hristiyanlığın yayılması ile Yafa piskoposluk merkezi haline gelmiştir (Tolkowsky, 1924: 45vd). Yafa’daki Yahudi nüfusun bir kısmı, Hristiyanlığı ilk benimseyenler arasında yer almaktadır.Yafa, 636 yılında Hz. Ömer döneminde fethedilmiştir【1】 (Tolkowsky, 1924: 76). Bölgenin idare merkezi önce Lüdd daha sonra Remle olmuş, böylece Yafa limanı ticarî bakımdan gelişim göstermiştir. Emevîler, Abbâsîler, Tolunoğulları, Fâtımîler ve Selçuklular tarafından yönetilen Yafa (bkz. Sevim, 1989: 81), 1099’da Haçlıların eline geçmiş 1187 yılına kadar Haçlı Krallığı’na bağlı Yafa Kontluğu olarak anılmıştır. 1187 yılındaki Hıttin Savaşı ile Yafa yeniden Müslümanların eline geçmiştir. Haçlı Seferleri sırasında Yafa limanı önemini büyük ölçüde kaybetmiştir (Braslavi & Aronson, 2007: 61). Şehir, pek çok defa Müslümanlar ile Haçlılar arasında el değiştirmiştir. 1268 yılında Memlük Sultanı 1. Baybars şehirdeki Haçlı hakimiyetini kırmış ve şehri Remle’ye bağlamıştır (Altan, 2013: 173).Mercidabık Savaşı’nın ardından (922/1516) Yafa, Osmanlı hâkimiyetine girmiş ve Gazze Sancağı’nın Remle kasabası altında yönetilmiştir. 1799’da Napolyon Bonapart tarafından işgal edilmiş ancak bu durum uzun sürmemiştir. 1810 ile 1820 arasında şehirde ciddi bir yenilenme olmuş, surlar tamir edilmiş, camiler, yollar ve çeşmeler yapılmıştır. Yafa’da 17. yüzyıldan 19. yüzyıl başına kadar yerleşik bir Yahudi topluluğu olmamıştır. 1830 yılında Kuzey Afrika’dan gelen küçük bir topluluk Yafa’daki ilk Yahudi cemaatini oluşturmuştur. 1839’da Yafa’da Aşkenaz Yahudileri küçük bir cemaat oluşturmaya başlamıştır (Tolkowsky, 1924: 154vd.). Sonrasında siyonist Rothschild ailesi ve Templer Cemiyeti’nin Yafa’da tarım kolonileri kurması bölgeyi ciddi anlamda etkilemiştir (Togral, 2024). II. Abdülhamid Dönemi’nde hem Kudüs’e bağlanan kara yolu ve demir yolu hizmete girmiş hem de iskele önemli bir ticaret merkezi haline gelmiştir (Halaçoğlu, 2002: 149).Çoğunluğu Yahudi olmakla birlikte Hristiyanların da yer aldığı gruplar 1850’lerde Yafa’ya hızla yerleşmeye başlamıştır. 1866 yılında Amerika’dan gelen 156 kişilik grup gerçek anlamdaki ilk kolonizatör topluluktur (Avcı, 2015: 390). Bunun öncesinde 1852’de Amerikan misyoner grubu yerleşmiştir, ancak faaliyetleri başarılı olmamıştır (Braslavi & Aronson, 2007: 63). 1870 yılında Yafa’da, Alman Musevi Ziraat Mektebi’nin kurulmasıyla toprağın işlenmesi sağlanmış ve bu sayede göç hız kazanmıştır (Togral, 2022). 1908’de Arthur Ruppin önderliğinde Siyonist Örgüt kurulmuştur (Braslavi & Aronson, 2007: 63). 1909 yılında Tel Aviv’in temelleri atılmıştır (Tolkowsky, 1924: 164). 1917’de İngiliz güçleri Yafa’yı ele geçirmiş【2】, İngiliz mandası döneminde Yahudi nüfus artış göstermiştir【3】. 1921 ve 1936 yıllarında gerçekleşen Yahudi karşıtı ayaklanmalar, 1947’de alınan Filistin’i bölme kararıyla【4】 daha da şiddetlenmiştir. Ancak 1948’de, bölge Yahudilerin eline geçmiştir【5】. İngiliz Mandası döneminde ayrı bir belediye haline gelen Tel Aviv, yeniden Yafa ile birleşerek tek bir bölge haline gelmiştir (Braslavi & Aronson, 2007: 63). Bölge, 1950’den günümüze kadar Tel Aviv-Yafa olarak adlandırılmaktadır.Yafa’da diğer İslam topluluklarının yaptırdığı eserlerin yanı sıra Osmanlı döneminden kalma da çok sayıda eser bulunmaktadır. Bahr, Mahmudiye, Cebeliye, Sıksık, Acemi ve Hasan Bey camileri, Ebû Nabbût, Mahmudiye Camii ve Süleyman Paşa sebilleri, Eski ve Yeni hükümet binaları, Saat Kulesi ve Yafa Çarşısı (Bayhan, 2006: 15) gibi Osmanlı yapıları bu şehrin kimliğini oluşturan unsurlar arasındadır. Ancak 1948 İsrail’in işgali ile bu kimliğinden koparılıp İsrailleştirilmeye【6】 çalışılmaktadır. Tüm bu olumsuzluklara rağmen kentin Filistinli nüfusu hâlâ varlığını sürdürmektedir.Okuma ÖnerileriArbel (Ed.) (2021). Ancient Jaffa from the Persian to the Byzantine Period: Kaplan Excavations. The Jaffa CulturalHeritage Project 4. Ägypten und Altes Testament 91. Zaphon: Münster. Burke, Aaron vd. (Ed.) (2011). The History and Archaeology of Jaffa 1. Cotsen Institute of Archaeology Press: Los Angeles. Burke, Aaron vd. (Ed.) (2017). The History and Archaeology of Jaffa 2. Cotsen Institute of Archaeology Press: Los Angeles. el-Makdisî, Muhammed b. Ahmed (2015). İslam Coğrafyası: Ahsenü’t-Tekâsim, çev.: D. Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yayınları. Gerber, Haim (1985). Ottoman Rule in Jerusalem 1890-1914. Berlin: Klaus Schwarz Verlag. Kark, Ruth (1990). Jaffa: A City in Evolution, 1799-1917. Jerusalem: Yad Izhak Ben-Zvi Press. Klein, Menachem (2014). Lives in Common Arabs and Jews in Jerusalem, Jaffa, and Hebron, çev.: Haim Watzman. Oxford University Press.Le Strange, G. (1890). Palestine Under the Moslems; A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500. Translated From the Works of the Mediaeval Arab Geographers, Mifflin and Company. LeBor Adam (2017). City of Oranges: Arabs and Jews in Jaffa. London: Head Zeus. Levine, Mark (2005). Overthrowing Geography: Jaffa, Tel Aviv, and the Struggle for Palestine, 1880– 1948. University of California Press: California. Mayer, Hans Eberhard (1985). “The Origins of the County of Jaffa”. Israel Exploration Journal, 35 (1), 35-45. Monterescu, Daniel (2015). Jaffa: Shared and Shattered: Contrived Coexistence in Israel/Palestine. Indiana University Press. Philipp, Thomas vd. (Ed.) (1998). Processes Of Integration And Fragmentation Bilad Al-Sham From The 18th to the 20th Century. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Radai, Itamar (2016). Palestinians in Jerusalem and Jaffa, 1948: A Tale of Two Cities, çev.: Haim Watzman. Newyork: Routledge. Tsuf, Orit (ed) (2018). Ancient Jaffa from the Persian to the Byzantine Period: Kaplan Excavations. The Jaffa Cultural Heritage Project 3. Ägypten und Altes Testament 89. Zaphon: Münster. Ya’kubî (2002). Ülkeler Kitabı, çev.: Murat Ağarı. İstanbul: Ayışığı Kitaplığı.