Tokalı Kilise, Nevşehir iline bağlı Göreme kasabasının doğusunda, Göreme Açık Hava Müzesi sınırları içerisinde yer alan ve bölgenin bilinen en eski kaya kilisesi olarak tanımlanan bir yapılar topluluğudur. 10. yüzyılın başlarında inşa edildiği değerlendirilen kilise, iki ayrı dönemde kazılarak şekillendirilmiş ve fresklerle süslenmiştir. Dört ana mekândan oluşan yapı grubu; Tek Nefli Eski Kilise, Yeni Kilise, Eski Kilise’nin altında yer alan Aşağı Kilise ve Yeni Kilise’nin kuzeyinde bulunan Yan Şapel şeklinde tanımlanmaktadır.
Tokalı Kilise, doğu-batı doğrultusunda gelişen ve bazilikal plana sahip üç nefli bir yapıdır. Orta nef diğerlerinden daha geniştir ve elips biçimli bir kubbe ile örtülüdür. Yan nefler dar tutulmuş olup beşik tonozla kapatılmıştır. Nefleri ayıran dört ayak dizisi ile birlikte, yuvarlak kemerlerle birbirine ve yan duvarlara bağlanan kolon sistemi, yapının strüktürel omurgasını oluşturur. Kolonlar üzerindeki kemerlerin bazıları yüksek tutulmuşken diğer kemerler sütun başlıkları hizasında başlamakta ve mekânsal hiyerarşi oluşturmaktadır.
Doğu kısmında ana apsis yer almaktadır ve bu bölüm çapraz tonozla örtülüdür. Ana apsisin her iki yanında küçük apsis bölümleri (apsidiyoller) ve daha küçük yan odalar (pastoforion) bulunmaktadır. Artuklu döneminde kare planlı olarak inşa edilen ve muhtemelen Selçuklu döneminde hamam olarak kullanılan bir bölüm ise sekiz ayağın taşıdığı üst örtüye sahipken bu kısım günümüze ulaşmamıştır. Kilisede yapı malzemesi olarak bazalt ve moloz taşlarla birlikte tuğla da kullanılmıştır.
Tokalı Kilise'nin en erken evresi, Tek Nefli Eski Kilise’dir. Beşik tonozlu bu yapı doğu-batı doğrultusunda konumlanmakta olup apsisi Yeni Kilise’nin inşası sırasında tahrip edilmiştir. Eski Kilise, özgün hâliyle yaklaşık 9,04 x 11,97 metre ölçülerinde olup doğuya eklenen Yeni Kilise ile mimari bütünlük kazanmıştır. Yeni Kilise, aynı eksende yer alan ana ibadet mekânı ve kripta bölümlerinden oluşmakta; zemini düşürülerek Eski Kilise’nin apsis bölgesi giriş alanı olarak kullanılmaktadır.
Tokalı Kilise, özellikle fresk dekorasyonu bakımından bölgedeki diğer kaya kiliseleri arasında ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. Fresklerde koyu mavi rengin yoğun kullanımı, yapının ayırt edici özelliği olarak kabul edilmektedir. Eski Kilise’de fresklerin büyük kısmı İncil kökenli olmakla birlikte apokrif kaynaklara dayanan sahneler de mevcuttur. Resimleme tekniğinde öyküleyici anlatım benimsenmiş, kırmızı ve yeşil tonlarının ağırlıklı kullanımıyla etkileyici bir atmosfer oluşturulmuştur.
Fresklerin düzenlenmesinde litürjik bir sıra izlenmiş, Hz. İsa’nın yaşamından sahneler sağ kanattan başlayarak sol kanada doğru ilerleyecek biçimde panellere ayrılmıştır. Tonozda aziz tasvirlerine yer verilmiş, duvarlarda ise İncil’den alınan şu başlıca sahneler betimlenmiştir:
Bunlara ek olarak Başkalaşım sahnesi, kilisenin giriş kısmının üst bölümünde yer almaktadır. Fresklerde figürlerin ifade biçiminde, özellikle yüz hatlarında köşeli yanaklar, küçük ağızlar ve belirgin büyük burunlar dikkat çekmektedir. Yeni Kilise’de fresklerin teknik açıdan daha ileri düzeyde olduğu, renk kullanımı ve ikonografi bakımından yöredeki diğer örneklerden ayrıldığı anlaşılmaktadır.
Tokalı Kilise, farklı dönemlerde farklı işlevlerle kullanılmıştır. İnşa edildiği dönemde ibadet mekânı olarak düzenlenmiş, sonraki dönemlerde ise eklemelerle birlikte yeni işlevler kazanmıştır. Günümüzde ise Göreme Açık Hava Müzesi içerisinde önemli bir kültürel miras öğesi olarak ziyaretçilere açıktır. Hem mimari özellikleri hem de içerdiği freskler nedeniyle Hristiyan ikonografisi ve Anadolu’daki kaya kilise mimarisi açısından dikkat çekici bir örnek teşkil etmektedir.
Henüz Tartışma Girilmemiştir
"Tokalı Kilise" maddesi için tartışma başlatın
Mimari Özellikler
Yapıların Gelişim Süreci
Freskler ve İkonografik İçerik
Kullanım Süreci ve Günümüzdeki Durumu
Bu madde yapay zeka desteği ile üretilmiştir.
