Trabzon tarihi yapılar

Trabzon; bilinen tarihi en az 4.000 yıl öncesine dayanan, süreç boyunca ticaret ve idari merkez işlevi görmüş, farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış bir kenttir. Roma, Bizans, Trabzon İmparatorluğu ve Osmanlı İmparatorluğu dönemlerine ait çok sayıda kültürel ve mimari miras, kentin köklü tarihini yansıtmaktadır. Bölgedeki tarihi yapılar; dini, askeri, sivil, ticari ve altyapı yapıları olarak tasnif edilebilir.

Manastırlar ve Kiliseler: Trabzon, Geç Antik Çağ'dan 19. yüzyıla kadar kesintisiz olarak kullanılan çok sayıda Hristiyan inanç merkezini barındırmaktadır.

^{Sümela manastırı(}https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/trabzon/gezilecekyer/meryem-ana-sumela-manastiri⁾

• Sümela (Meryem Ana) Manastırı: Maçka ilçesinde Karadağ'ın eteklerinde, Altındere Vadisi'nden 300 metre yükseklikte sarp bir kayalık alana inşa edilmiştir. Bizans İmparatoru I. Theodosius (375-395) döneminde Atinalı rahipler Barnabas ve Sophranios tarafından kurulduğu rivayet edilen yapı; Trabzon Komnenosları döneminde, bilhassa III. Alexios zamanında (1349-1390) fermanlarla zenginleşerek genişlemiştir. Kompleks; ana kaya kilisesi, şapeller, mutfak, misafirhane, kütüphane ve kutsal ayazmadan oluşmaktadır. Yapının duvarlarında İncil sahneleri ile Hz. İsa ve Meryem Ana'nın hayatını tasvir eden freskler bulunmaktadır.
• Vazelon (Yahya) Manastırı: Anadolu'nun ilk manastırlarından kabul edilen yapı Maçka'da yer almaktadır. Günümüze ulaşan ana mağara önündeki kilise ve keşiş odaları 19. yüzyıla, kompleksin kuzeyindeki şapel ise 15. yüzyıla aittir.
• Kuştul (Hızır İlyas / Gregorius Peristera) Manastırı: 8. yüzyıl ortalarında Şimşirli köyü yakınlarında kurulmuş olup günümüze temel kalıntıları ulaşmıştır.
• Kaymaklı Manastırı: 1424 yılında Boztepe'nin Değirmendere vadisine bakan yamacında inşa edilmiştir. İçerisindeki freskler 18. yüzyıla tarihlenmektedir.
• Kızlar Manastırı (Panagia Theokephastros): Boztepe yamacında III. Alexios zamanında kurulan manastır, yüksek koruma duvarıyla çevrili iki teras üzerine inşa edilmiştir. Kaya kilisesinin içerisinde III. Alexios, eşi Theodora ve annesi Eirene'nin portreleri bulunmaktadır.
• Trabzon Ayasofya Kilisesi / Camii: Trabzon İmparatoru I. Manuel Komnenos (1238-1263) döneminde manastır kilisesi olarak inşa edilmiş, kare-haç planlı ve yüksek merkezi kubbeli bir Geç Bizans yapısıdır. 1461 yılında kentin Osmanlı egemenliğine girmesiyle camiye dönüştürülmüştür. Güney cephesinde Adem ile Havva'nın yaratılışını betimleyen kabartmalar, Selçuklu taş işlemeciliğini yansıtan mukarnaslı nişler ve Komnenos hanedanının sembolü tek başlı kartal motifleri yer almaktadır. 1964'te müze yapılan eser, 2013'te yeniden cami statüsüne geçmiştir.
• Küçük Ayvasıl Kilisesi: 7. yüzyılda inşa edilen ve sığınak, kütüphane gibi alanları bulunan yapı, kentin en eski kiliselerinden biridir.

Camiler ve Türbeler:

• Ortahisar Fatih Camii: 914 yılına tarihlenen Altınbaşlı Meryem (Chrysokephalos) Kilisesi, kentin katedrali olarak hizmet vermiştir. Üç nefli ve bazilikal planlı bu yapı, fetihten sonra camiye çevrilmiştir. Selçuklu sanatını hatırlatan mukarnaslı taş mihrabı ve ahşap minberi mimari açıdan önemlidir.
• Yeni Cuma Camii: 14. yüzyılda Trabzon'un koruyucu azizi Eugenios'a ithaf edilerek inşa edilmiş haç planlı kiliseden camiye dönüştürülmüştür.
• Gülbahar Hatun Camii ve Türbesi: Yavuz Sultan Selim'in annesi adına 1514 yılında bir külliye içerisinde inşa edilmiştir. Erken Osmanlı mimarisinin zaviyeli camiler grubunda yer alan yapının yanındaki sekizgen planlı türbe 1506 tarihine aittir.
• Diğer Dini Yapılar: 1529 tarihli İskender Paşa Camii, dükkanlar üzerine inşa edilmiş 1839 yapımı Çarşı Camii, ahşap çatılı tipik Karadeniz mimarisini yansıtan 1874 tarihli Tavanlı Camii ve Ahi Evren Dede Camii ile Türbesi öne çıkan diğer eserlerdir. 1523 tarihli sekizgen Emir Mehmet Türbesi ile 1735 tarihli altı köşeli baldaken planlı Hamza Paşa Türbesi de bölgedeki anıt mezarlar arasındadır.

Trabzon Kalesi: Deniz kıyısından tepelere dek uzanan kale; Yukarı Hisar, Orta Hisar ve Aşağı Hisar olmak üzere üç bölümden müteşekkildir. MÖ 2.000'li yıllardan günümüze çeşitli evreler geçirdiği düşünülen ve Bizans Çağı temelleri üzerinde yükselen yapı, antik eserlerden toplanan taşlarla inşa edilmiştir. Yapı, sığınak alanlarına sahip geniş ve kademeli bir savunma kalkanı işlevi görmüştür.

• Atatürk Köşkü: 19. yüzyıl başlarında Konstantin Kabayanidis tarafından Soğuksu sırtlarında yazlık olarak yaptırılmıştır. Batı Rönesans etkilerini taşıyan köşk, ampir tarzda alçı süslemelere sahiptir. Mustafa Kemal Atatürk 1924, 1930 ve 1937'de burada ikamet etmiştir.
• Trabzon Müzesi (Kostaki Konağı): 1889-1913 yılları arasında İtalyan mimarlarca banker Kostaki Thopylaktos adına inşa edilmiştir. Bodrum katı hariç bütünüyle kalem işi bezelere sahip olan bu yapı, 2001 yılında müzeye dönüştürülmüştür.
• Remzi Bayraktar Evi: 19. yüzyıl sonlarında Zağnos sur duvarlarına yaslı olarak inşa edilmiştir. Neoklasik üslupta olan yapıda oval taş merdivenler ve iç sofalı plan düzeni bulunmaktadır. Günümüzde Trabzon Muhibbi Edebiyat Müzesi Kütüphanesi olarak hizmet vermektedir.
• Geleneksel Konak ve Mahalle Mimari Yapıları: 18. yüzyıla tarihlenen Sürmene Memişoğlu Konağı, Kütahya çini süslemeli Nemlizade Konağı ve 1805 yapımı Çakıroğlu İsmail Ağa Konağı yerel sivil mimariyi örneklendirir. Ayrıca Akçaabat Orta Mahalle Evleri, Ortahisar Evleri ve Santa Harabeleri önemli yerleşim alanlarıdır.

• Hanlar ve Ticaret Alanları: Kentteki ticari aktivitenin merkezi olan Bedesten; 1531-1533 aralığında yaptırılan Taşhan; 1781 tarihli üç katlı Vakıf Han ve 18. yüzyıla tarihlenen kesme taş yapılı Alaca Han dönemin ticari donatılarıdır.
• Hamamlar: 18. yüzyıla tarihlenen Sekiz Direkli Hamam; 16. yüzyıl başlarına tarihlenen Paşa Hamamı ve haçvari sıcaklık planlı Meydan Hamamı sosyal mimari örnekleridir.
• Köprüler ve Su Sistemleri: Roma ve Bizans işçiliği taşıyan Zağnospaşa Köprüsü ile kökeni Roma dönemine (MS 1. yüzyıl) uzanan Tabakhane Köprüsü kentin ana geçiş hatlarındandır. 6. yüzyılda yapımına başlanan İmaret Deresi Su Kemeri ile 13. yüzyıl yapıları olan Kuzgundere ve Kavaklı Su Kemerleri antik su altyapısını oluşturur. 1844 tarihli Abdullah Paşa Çeşmesi ve 1891 yapımı Abdülhamit Çeşmesi tezyinatlarıyla dikkat çeker.