Tsukumogami

Tsukumogami (付喪神), ev eşyaları, aletler, giysiler ve müzik aletleri gibi cansız, insan yapımı nesnelerin yaklaşık bir asır boyunca hizmet ettikten sonra canlı, hareket eden varlıklara dönüştüğüne inanılan bir yōkai türüdür.^【1】 Japon halk inançlarına ve ortaçağ edebiyatına göre, yıl sonu ev temizliği すす払い (susuharai) sırasında sahipleri tarafından atılan nesneler, kendilerine gösterilen nankör muameleye duydukları kızgınlıktan dolayı hayatlanır ve intikamcı ruhlara dönüşerek insanlara şakalar yapar veya şiddet içeren eylemlerde bulunurlar.^【2】 İlk olarak Muromachi döneminde (1336–1573) Tsukumogami emaki ve Hyakki yakō emaki gibi 絵巻 (emaki) resim parşömenlerinde öne çıkan bu canlanan eşyalar, Japon tanrıları ile ilgili Şinto animist kavramlarını, Taoist yin-yang dönüşüm inançlarını ve Shingon Ezoterik Budist doktrinlerinin bir birleşimi olarak görülmektedir. Edebi anlatılarda, bir dizi intikam eylemi gerçekleştirdikten sonra, dönüşüme uğramış nesneler zaptedilir, tövbe eder, Budist yeminleri eder ve nihayetinde aydınlanmaya (sokushin jōbutsu) ulaşır; bu dönüşüm insanların sahip oldukları eşyaları özenle kullanılmasını öğütleyen bir kültür oluşumuna katkı sağlamıştır.^【3】

^{Tsukumogami (Resim: Ömer Faruk Bilcan)}

“Tsukumogami” terimi, her biri kavramın farklı yönlerini temsil eden iki temel Çince karakter grubu kullanılarak yazılmaktadır. 付喪神 (Tsukumogami), “dönüşmüş nesne ruhu” olarak çevrilir; kullanılmış ve atılmış bir nesnenin kazandığı ruhu temsil etmektedir.^【4】 九十九髪 (Tsukumogami) ise sembol olarak “doksan dokuz yıllık saç” kavram olarak ise "yaşlı bir kadının gri saçları" anlamına gelmektedir. Bu ifade, klasik edebiyat derlemesi Ise Monogatari’nin 63. bölümünden kaynaklanmaktadır (“momotose ni hitotose taranu tsukumogami”).^【5】

Klasik Japon düşüncesinde kanji olarak doksan dokuz sayısı anlamına gelen tsukumo kavramı, ileri yaşı, uzun ömrü ve zaman içinde biriken ruhsal gücü simgelemektedir.^【6】

^{Yokai ve Tsukumogami (}MFA Boston⁾

Tarihçiler, Orta Çağ döneminde tsukumogami efsanelerinin yayılmasını, Muromachi dönemi Japonyasında ticaretin, zanaat üretiminin ve endüstriyel üretimin genişlemesiyle ilişkilendirmektedir. Üretimdeki artış, ürünlerin daha hızlı el değiştirmesine yol açmış ve işlevsel aletlerin daha sık atılmasına neden olmuştur. Bu halk inancı, israfı önleyen kültürel bir denetim işlevi görmüş ve gündelik aletlere özen ve saygı gösterme konusunda ahlaki yükümlülük aşılamakta destek olmuştur.^【7】

Bu tutum, eskimiş nesneleri güvenli bir şekilde hizmetten çıkarmak amacıyla tasarlanmış dini anma törenleri (kuyō, 供養) şeklinde resmileşmiştir.^【8】 Cansız nesneleri onurlandıran ritüeller, hari-kuyō (針供養, kırık iğneler için düzenlenen anma törenleri) ve zanaatkarların “aletin ruhuna” şükranlarını sunmak için her yıl gerçekleştirdikleri alet temizleme törenleri gibi gelenekler aracılığıyla modern Japonya’da da devam etmektedir.^【9】

^{Hayata Geçen Bir Lamba (}Library of Congress⁾

^{Sıra Halinde Yürüyen Tsukumogami (}National Diet Library⁾

Muromachi döneminde, resimlendirilmiş kısa yazılar (otogi-zōshi) ve resimli parşömenlerde (emaki) tsukumogami tasvirleri yaygınlaşmıştır.^【10】 Temel metin olan Tsukumogami ki (veya Tsukumogami emaki), üç ana aşamaya bölünmüş eksiksiz bir öykü akışı sunmuştur:

Kōhō döneminde (964–968) her yıl yıl sonu yapılan ev temizliği sonrasında, atılan ev eşyaları yol kenarında toplanır ve yıllarca sadakatle hizmet ettikten sonra hiçbir karşılık görmeden atılmalarına duydukları öfkeyi dışa vururlar. Kobun Sensei adlı eski bir el yazması parşömeninin önderliği ve bir yaratılış tanrısının (造化神 (zōkashin)) yardımıyla, bu eşyalar setsubun (節分) yani Ay Takvimi Yeni Yıl Arifesinde insanımsı ve hayvansal canavarlara dönüşürler.^【11】

Dönüşüme uğrayan nesneler, Kyoto’nun kuzeyindeki Funaoka Dağı’nın arkasındaki Nagasaka’da bulunan bir kaleye çekilirler. Koruyucu tanrıları olan Henge daimyōjin (変化大明神) “Büyük Şekil Değiştiren Tanrı”ya tapınmak için taşınabilir bir tapınak inşa ederler, şenlikli ziyafetler düzenlerler, klasik şiirler yazarlar ve başkentin sakinlerini dehşete düşürürler.^【12】

Başkentte geçit töreni yaparken, "tsukumogami"ler bir saray soylusu tarafından okunan koruyucu bir büyüyle dağıtılırlar. Ardından, imparatorluk dualarıyla çağrılan gohō dōji (護法童子) ilahi koruyucu gençler ruhları boyun eğdirirler. Ichiren adlı, dönüşüme uğramış bir Budist tespihinin rehberliğinde, tövbe eden nesneler Shingon Ezoterik Budizmine geçer, manastır yeminleri eder, münzevi uygulamalara girişir ve lotus kaideleri üzerinde oturarak sokushin jōbutsu (即身成仏) tam Budalığa ulaşır.^【13】

Tsukumogami, onlara adanmış hikâye parşömenlerinin yanı sıra, Hyakki yakō emaki (“Yüz İblisin Gece Alayı Parşömenleri”) adlı eserlerde de yer almaktadır; burada lavtalar, şemsiyeler, ayakkabılar, çekiçler ve mutfak eşyalarının grotesk ve komik karikatürleri olarak gece alaylarında geçiş yapmaktadırlar.^【14】

Tsukumogamiyi çevreleyen inanç yapısı, üç farklı manevi geleneğin bir sentezini temsil etmektedir:

Şinto teolojisi, ilahi güçlerin (神: kami) hem doğal nesnelerde hem de aynalar, kılıçlar, süpürgeler ve havan gibi insan yapımı aletlerde bulunabileceğini kabul etmektedir. Halk bilimi açısından sınıflandırmalarda tsukumogami, yōkai'ın bir alt kategorisi olarak kabul edilir; yōkai ise tapınılmayan veya boyun eğdirilmemiş ilahi güç tezahürleri olarak tanımlanmaktadır.^【15】

Tsukumogami öykülerine ilişkin metinlerdeki tanıtımlar, fiziksel nesnelerin dönüşümünü, Yin ve Yang’ın Çeşitli Kayıtları (陰陽雑記, In'yō zakki) gibi eserlerde anlatılan dualistik kozmik döngülere atfetmektedir.^【16】

Tsukumogami ki'nin yazarları, bu anlatıyı Shingon doktrini olan "hijō jōbutsu"yu vaaz etmek için kullanmışlardır; bu ilke, duygu sahibi olmayan nesnelerin bile doğuştan gelen Buda doğasına sahip olduğunu ve aydınlanmaya ulaşabileceğini anlatmaktadır. Metinler, atılmış, kötü niyetli aletlerin bile Budalığa ulaşabileceğini, dolayısıyla insan kurtuluşunun Shingon uygulamaları yoluyla çok daha kolay elde edilebileceğini savunmuştur.^【17】