Tunceli Sarımsağı

Tunceli Sarımsağı, Allium tuncelianum türüne ait, Türkiye'nin Tunceli iline özgü endemik bir sarımsak çeşididir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında coğrafi işaretli bir menşe adı olarak 19 Kasım 2019 tarihinde tescillenmiştir.

Biyolojik Özellikleri ve Ayırt Edici Nitelikler

Tunceli Sarımsağı, doğada kendiliğinden yetişen, endemik ve VU (Zarar Görebilir) kategorisinde yer alan nadir bir türdür. En önemli ayırt edici özelliği tek dişli olmasıdır. Diğer sarımsaklardan farklı olarak çiçeklenip tohum verebilme yeteneğine sahiptir. Tohumla çoğaltılabilmesi, bu türü endüstrideki kültür sarımsaklarından ayıran başlıca özelliktir. Kültür sarımsakları genellikle çiçeklenmez veya verimli tohum oluşturmaz.

Başları beyaz kabukludur ve kabuklar arasında 1 ila 4 adet soğancık yer alır. Dişin kabuk rengi beyaz, diş eti rengi ise kirli beyazdır. Antosiyan pigmentleri içermez veya çok azdır. Çiçeklenme dönemi temmuz–ağustos aylarına denk gelir. Çiçekleri açık pembe, kirli mavi veya beyaz renklerde, kısa çan şeklindedir. Bir çiçek topu 300–500 çiçekten oluşur. Bitki, saçak kök yapısına sahiptir ve 1000–2500 metre rakımlı, taşlı ve kayalık arazilerde rahatlıkla yetişebilir.

Ortalama baş çapı 2,8–3,4 cm, yüksekliği 2,7–3,5 cm arasındadır. Baş ağırlığı ise ortalama 10–30 gram olup, uygun koşullarda 80 grama ulaşabilir. Briks değeri %37,94 olup, bu da Tunceli Sarımsağını diğer sarımsaklara kıyasla daha tatlı ve az kokulu yapar. Etkin maddeleri (Allisin: 0,08 µg, Alliin: 0,36 µg) diğer sarımsaklarla benzerdir.

Üretim Yöntemi

Üretimde kullanılan materyaller şunlardır: tohum, kıska, soğancıklar.

Tohumla üretim, bu türün verimli çiçeklenmesi nedeniyle kültür sarımsaklarına göre daha avantajlıdır. Tohumlar soğan tohumlarına benzer şekilde siyah, üzerleri buruşuk, üç köşelidir. Tohumların 1000 dane ağırlığı 3-3,4 gram, çapı 1-2 mm'dir. Tohumlar ağustos ayının sonlarına doğru olgunlaşır.

Tunceli Sarımsağı saçak kök yapısına sahiptir. Doğal yaşam alanı taşlı çakıllı olduğu halde kök gelişimi oldukça iyi olması nedeniyle bitki gelişimini rahatça sürdürebilir. Tunceli Sarımsağı bitkisi 4-8 adet oldukça uzun yapraklar oluşturur. Yapraklar yeşil renktedir ve yassı şerit şeklindedir. Genişliği 1,5-3 cm, yaprak uzunluğu ortalama 30-45 cm'dir. Enine kesit şekli yarı konkavdır. Yapraklar tüysüzdür ve sarmal dizilişlidir. Ekim ve dikim işlemleri ekim-kasım aylarında yapılır. Tarla, sonbaharda bir veya iki kez derin ve bir kez yüzlek sürülür. Dekara ortalama 2 ton yanmış hayvan gübresi verilir.

Toprak işlendikten sonra elle dikim yapılır. Ardından Soğancık dikiminde sıra üzeri 10–12 cm, sıra arası 30 cm aralık bırakılır. Dekara 200 kg baş soğan dikilir. Soğancıkla yapılan üretimde dekardan 650–950 kg verim alınabilir. Tohumdan üretimde ise dekara verim 50–100 kg’dır. Hasat işlemleri ağustos ayında gerçekleştirilir ve ürünler 8–12 gün gölge ve havadar bir yerde kurutularak tüketime sunulur.

Denetim

Denetim faaliyetleri, Tunceli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü koordinasyonunda; Tunceli Orman İşletme Müdürlüğü, Munzur Üniversitesi, Tunceli Ziraat Odası, Tunceli Çevre Şehircilik İl Müdürlüğü ve Tunceli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünden oluşan bir denetim mercii tarafından yürütülür. Denetimler her yıl ağustos–kasım ayları arasında aylık olarak dört kez gerçekleştirilir.

Denetim kapsamı şunları içerir:

• Üretim materyalinin ve tarlanın yerinde incelenmesi,
• Hasat belgesi kontrolü,
• Ürünün özelliklere uygunluğunun ve Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi kayıtlarının kontrolü,
• Tohumluk üretiminin tarla şartlarında gerçekleştirilip gerçekleştirilmediğinin tespiti,
• İhracat kotasının belirlenmesi ve uygulanmasının takibi.

Gerekli durumlarda kamu kurumları, özel kuruluşlar veya uzman kişilerden destek alınabilir. Tescil ettiren kurum, coğrafi işaret haklarının korunması konusunda hukuki süreçleri yürütmekle yükümlüdür.