Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA)

Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), Türkiye’nin uluslararası kalkınma iş birliği faaliyetleri çerçevesinde program, proje ve faaliyetler yürüten; kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları ve özel sektör arasında iş birliği mekanizması işlevi gören; Türkiye’nin kalkınma yardımlarının kayıt altına alınmasına ilişkin görevler üstlenen bir kamu idaresidir. Başkanlık, 61 ülkede 63 Program Koordinasyon Ofisi aracılığıyla 150 ülkede faaliyet yürütmektedir.

Kuruluş ve Tarihçe

TİKA’nın ortaya çıkışı, 1991’de Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliğinin (SSCB) dağılmasıyla birlikte uluslararası sistemde yaşanan dönüşümle ilişkilidir. SSCB’nin dağılmasının ardından Orta Asya ve Kafkasya’da birçok devlet bağımsızlığını kazanmış; Türkiye, bağımsızlığına kavuşan Türk Cumhuriyetlerini tanıyan ilk ülke olmuştur. Kazakistan, Türkmenistan, Özbekistan, Azerbaycan ve Kırgızistan ile ortak dil, ortak hafıza ve ortak kültür vurgusu, ikili ve bölgesel ilişkilerin güçlenmesine zemin hazırlamıştır. Bu dönemde Türkiye’nin öncelikleri arasında genç Türk devletlerinin uluslararası toplum tarafından kabul edilmesi yer almış; devamında yeni kurulan ülkelerde yaşayan soydaşlara yönelik sosyal, ekonomik ve kültürel alanlarda çalışmalar yürütülmüştür. Başlangıçta yardım mahiyetinde yürütülen uygulamalar, zaman içinde uzun soluklu projelere ve kalkınma merkezli iş birliği çalışmalarına dönüşmüştür.

Yeni ulus devletlerin ortaya çıktığı bu geçiş döneminde, serbest pazar ekonomisinin uzağında sistemlere sahip ülkeler donör ülkelerin yanı sıra Dünya Bankası ve IMF’nin yer aldığı kalkınma iş birliği uygulamalarından yararlanmaya başlamıştır. Türkiye’nin, başta Türk Cumhuriyetleri olmak üzere tarihî ve kültürel bağlarla ilişkili coğrafyalarda yürütülecek faaliyetleri ve dış politika önceliklerini uygulayacak ve koordine edecek bir organizasyon ihtiyacı bu bağlamda belirginleşmiş; Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) 1992 yılında kurulmuştur.

Kurumsal teşkilatlanma, 480 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Dışişleri Bakanlığına bağlı olarak gerçekleştirilmiştir. 1999 yılında Cumhurbaşkanlığı tezkeresi ile Başbakanlığa bağlanmış; 2001 yılında teşkilat kanunu olan 4668 sayılı “Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun” yayımlanmıştır. Kuruluş yıllarında Başkanlığın amaçları; Türk Cumhuriyetlerinin sosyal yapısını üretmesi, kimliğini sağlıklı biçimde inşa etmesi, kültürel ve siyasi hakların gelişmesi ve teknik altyapı eksiklerinin giderilmesi şeklinde çerçevelendirilmiştir. Bu dönemde eğitim, sağlık, restorasyon, tarımsal kalkınma, maliye, turizm ve sanayi gibi alanlarda proje ve faaliyetler yürütülmüştür. Program Koordinasyon Ofislerinin ilki Türkmenistan’da açılmış; izleyen dönemde Avrasya bölgesindeki ofis sayısı altıya ulaşmıştır.

Faaliyet odağı zaman içinde değişmiştir. 1995 yılına kadar kardeş ülkelerde ekonomik, sosyal ve kültürel faaliyetler yürütülmüş; 1995 sonrasında eğitim ve kültürel iş birliği çalışmalarına ağırlık verilmiştir. Bu kapsamda okullar, kütüphaneler ve laboratuvarlar inşa edilmiş; üniversitelere teknik donanım yardımları yapılmıştır. 2000’li yıllarla birlikte aynı dili konuşan ülkelerin kalkınma sürecinde kazandığı ivmeye paralel olarak Başkanlığın bölgede yürüttüğü çalışmalar, kurumsal kapasite artırımı projelerine yönelmiştir. Türk coğrafyasında bazı ülkelerin zaman içinde ekonomik olarak güçlenmesiyle, ortak proje geliştirme ve karşılıklı tecrübe paylaşımı yaklaşımı öne çıkmıştır.

2000’li yıllardan itibaren faaliyet coğrafyası genişlemiş; Program Koordinasyon Ofisi sayısı 2002’de 12 iken 2011’de 25’e, 2012’de 33’e yükselmiştir. Başkanlık, 24 Ekim 2011 tarihli 656 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile teşkilat kanunu ve adı güncellenerek Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı adıyla faaliyetlerini sürdürmüştür. 15 Temmuz 2018 tarih ve 30479 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 521’inci maddesinde Başkanlık, kamu tüzel kişiliğine haiz ve özel bütçeli olarak tanımlanmış; Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı olarak faaliyetlerini sürdürmüştür. Başkanlık, 61 ülkede 63 Program Koordinasyon Ofisi ile 150 ülkede faaliyet göstermektedir.

Amaç, Misyon, Vizyon ve Temel Değerler

Misyon

TİKA’nın misyonu, uluslararası kalkınma iş birliği çerçevesinde ülkelerin ekonomik, sosyal ve insani kalkınma süreçlerini destekleyecek; ortak tarihî ve kültürel mirası geleceğe taşıyacak sürdürülebilir proje ve faaliyetler gerçekleştirmektir.

Vizyon

TİKA’nın vizyonu, kalkınma iş birliği araç ve yöntemleriyle yerel ve küresel düzeydeki sorunlara hızlı ve kalıcı çözümler sunabilen etkin ve öncü bir teşkilat olmaktır.

Temel Değerler

TİKA’nın temel değerleri şunlardır: insan odaklılık; ülkenin ihtiyaç ve önceliklerine uygunluk; kaliteli ürün ve hizmet sunumu; tarafsızlık ve şeffaflık; katılımcılık; güvenilirlik; sonuç odaklılık; etkililik, verimlilik ve yerindelik; dış politika ile uyumluluk.

Görev Alanı ve Faaliyet Çerçevesi

Kalkınma İş Birliği Kapsamı

TİKA’nın görev alanı, Türkiye’nin uluslararası kalkınma iş birliği faaliyetleri kapsamında program, proje ve faaliyetlerin hazırlanması ve yürütülmesi çerçevesinde şekillenir. Bu kapsam, ülkelerin ekonomik, sosyal ve insani kalkınma süreçlerine yönelik uygulamaları içerir. Başkanlık, kalkınma iş birliği faaliyetlerini eğitim, sağlık, suya erişim ve su hijyeninin geliştirilmesi, idari ve sivil altyapılar gibi sosyal altyapı alanlarında; ayrıca çeşitli teknik destek, donanım ve kapasite geliştirme uygulamalarıyla yürütür.

İş Birliği Mekanizması ve Paydaşlarla Çalışma

TİKA, faaliyetlerini kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları ve özel sektörle iş birliği içinde yürütür. Bu çerçevede, farklı kurum ve aktörlerin katkısını bir araya getiren bir iş birliği mekanizması işletir. Söz konusu mekanizma, kalkınma iş birliği faaliyetlerinin tasarım, uygulama ve koordinasyon süreçlerinde çok paydaşlı çalışmayı mümkün kılan bir işleyişi kapsar.

Kalkınma Yardımlarının Kayıt Altına Alınmasına İlişkin Görevler

TİKA’nın görevleri arasında Türkiye’nin kalkınma yardımlarının kayıt altına alınması yer alır. Bu görev, kalkınma yardımlarının toplam büyüklüğünün izlenmesi ve sınıflandırılmasıyla ilişkilidir. Kayıt sürecinde toplam kalkınma yardımları; resmî akımlar ve özel akımlar şeklinde ayrıştırılır; resmî akımlar içinde resmî kalkınma yardımı, resmî insani yardım ve resmî kalkınma başlıkları altında alt kırılımlar kullanılır. Bu çerçeve, Türkiye’nin kalkınma yardımlarının yıllara göre derlenmesi ve bütüncül bir görünüm içinde izlenmesini sağlar.

TİKA Başkanları (Kuruluştan Bugüne)

Teşkilat Yapısı

Üst Yönetim

TİKA’nın yönetim yapısında Başkan en üst yöneticidir. Başkanın yanında Başkan yardımcıları ve iç denetçiler yer alır. Kurumsal hiyerarşide Başkanlığın üst çizgisinde T.C. Kültür ve Turizm Bakanı ile T.C. Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı gösterilir.

Merkez Teşkilatı Birimleri

Merkez teşkilatı, bölgesel ve tematik sorumluluk alanlarına göre yapılandırılmış daire başkanlıklarından oluşur. Bu çerçevede merkez teşkilatında yer alan ana birimler şunlardır:

• Orta Asya ve Kafkaslar Dairesi Başkanlığı
• Balkanlar ve Doğu Avrupa Dairesi Başkanlığı
• Orta Doğu ve Afrika Dairesi Başkanlığı
• Doğu ve Güney Asya, Pasifik ve Latin Amerika Dairesi Başkanlığı
• Dış İlişkiler ve Ortaklıklar Dairesi Başkanlığı

Destek ve Koordinasyon Birimleri

Kurumsal işleyişin idari, mali, personel, strateji ve hukuki boyutları destek birimleri üzerinden yürütülür. Bu kapsamda teşkilat yapısında şu birimler yer alır:

• Strateji Geliştirme Dairesi Başkanlığı
• Personel ve Destek Hizmetleri Dairesi Başkanlığı
• Hukuk Müşavirliği
• Özel Kalem Müdürlüğü

Merkez teşkilatının yanı sıra, yurtdışı uygulamaların koordinasyonu Program Koordinasyon Ofisleri üzerinden yürütülür.

Yurtdışı Yapılanma

Program Koordinasyon Ofisleri

TİKA’nın yurtdışı teşkilatlanmasının temel unsuru Program Koordinasyon Ofisleridir. Bu ofisler, faaliyet yürütülen ülkelerde kalkınma iş birliği programlarının hazırlanması, uygulanması ve izlenmesine yönelik koordinasyonu sağlar. Program Koordinasyon Ofisleri, Başkanlığın merkez teşkilatı ile saha arasındaki idari ve operasyonel bağlantıyı kurar; proje ve faaliyetlerin ülke ihtiyaçlarına uygun biçimde yürütülmesini temin eder. TİKA, 61 ülkede 63 Program Koordinasyon Ofisi aracılığıyla faaliyet gösterir.

İrtibat Ofisleri

Yurtdışı yapılanma içinde irtibat ofisleri, Program Koordinasyon Ofislerinin bulunmadığı ya da belirli alanlarda sınırlı ve özel nitelikli faaliyetlerin yürütüldüğü yerlerde konumlandırılır. Bu ofisler, saha takibi, yerel kurumlarla iletişim ve proje süreçlerinin izlenmesine yönelik işlevler üstlenir. TİKA’nın irtibat ofisleri Gazze, Herat, Oş, Karaçi, St. Petersburg, Mombasa ve Aden’de yer alır.

Ülke/Şehir Esaslı Yapılanma Örnekleri

TİKA’nın yurtdışı teşkilatlanması, ülke ve şehir esasına göre yapılandırılmış Program Koordinasyon Ofisleri ile bunlara bağlı veya bağımsız olarak faaliyet gösteren irtibat ofislerinden oluşur. Bu kapsamda Kudüs/Ramallah Program Koordinasyon Ofisine bağlı Gazze irtibat ofisi; Sanaa Program Koordinasyon Ofisine bağlı Aden irtibat ofisi yapılanma örnekleri arasında yer alır. Pakistan’da İslamabad ve Karaçi’de iki ayrı Program Koordinasyon Ofisi bulunur. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde Lefkoşa Program Koordinasyon Ofisi faaliyet yürütür. Bu yapılanma modeli, farklı coğrafyalarda değişen ihtiyaçlara uygun esnek bir kurumsal yapı oluşturulmasını amaçlar.

Faaliyet Alanları ve Uygulama Türleri

Eğitim

Eğitim alanındaki faaliyetler; okul ve eğitim tesisi inşası, onarımı ve donatımı; kütüphane ve laboratuvar kurulumu; eğitim materyali ve teknik ekipman temini; öğretmen, akademisyen ve uzmanlara yönelik eğitim programları ile mesleki ve teknik eğitim uygulamalarını kapsar. Bu çalışmalar, eğitim altyapısının geliştirilmesi ve insan kaynağının niteliğinin artırılmasına yöneliktir.

Sağlık

Sağlık alanındaki faaliyetler; hastane ve sağlık birimi inşası, onarımı ve donatımı; tıbbi cihaz ve ekipman temini; ambulans hibeleri; tarama, tedavi ve cerrahi müdahale programları ile sağlık personeline yönelik eğitim faaliyetlerinden oluşur. Bu uygulamalar, temel sağlık hizmetlerine erişimin güçlendirilmesini hedefler.

Suya Erişim ve Su Hijyeni

Suya erişim ve su hijyeni alanındaki faaliyetler; içme suyu temini, su kuyusu açılması, su altyapı sistemlerinin kurulması ve iyileştirilmesi ile hijyen koşullarının geliştirilmesine yönelik uygulamaları içerir. Bu çalışmalar, sağlıklı yaşam koşullarının oluşturulmasına katkı sağlar.

Tarım, Hayvancılık, Ormancılık ve Üretim Odaklı Destekler

Tarım ve üretim alanındaki faaliyetler; tarımsal üretimin artırılması, hayvancılık ve ormancılık uygulamalarının geliştirilmesi, ekipman ve teknik destek sağlanması ile gelir getirici faaliyetlerin desteklenmesine yöneliktir. Bu kapsamda üretim altyapısının güçlendirilmesine yönelik projeler yürütülür.

İdari ve Sivil Altyapılar

İdari ve sivil altyapı alanındaki faaliyetler; kamu hizmetlerinin sunumuna yönelik binaların inşası, onarımı ve donatımı ile yerel idarelerin kurumsal kapasitesinin geliştirilmesine yönelik uygulamaları kapsar.

Gıda Yardımı

Gıda yardımı faaliyetleri, kalkınma amaçlı destekler ile insani ihtiyaçların karşılanmasına yönelik uygulamaları içerir. Bu kapsamda gıda temini ve dağıtımına yönelik çalışmalar yürütülür.

Acil ve İnsani Yardım

Acil ve insani yardım faaliyetleri; doğal afetler, çatışmalar ve kriz durumlarında temel ihtiyaçların karşılanmasına yönelik müdahaleleri kapsar. Bu alanda barınma, gıda, sağlık ve hijyen ihtiyaçlarına yönelik destekler sağlanır.

Kültür ve Sanat Faaliyetleri

Kültür ve sanat alanındaki faaliyetler; tarihî ve kültürel mirasın korunmasına yönelik restorasyon çalışmaları, kültürel etkinlikler, yayın faaliyetleri ve ortak kültürel değerlerin yaşatılmasına yönelik projeleri içerir.

Yayınlar

Prestij Eserler

TİKA’nın yayın faaliyetleri içinde prestij eserler, tarih, kültür, sanat, şehir ve mimarlık, arşiv ve belgesel nitelikli çalışmalar ile belirli coğrafyalara odaklanan inceleme eserlerini kapsayan bir yayın grubudur. Bu kapsamda yer alan eser adları arasında Balkanlar, Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Avrasya coğrafyasına ilişkin tematik yayınlar bulunur. Prestij eserler arasında çok ciltli çalışmaların yanı sıra belirli konu başlıklarına odaklanan tekil yayınlar da yer alır. Bu grupta örnek olarak Balkanlarda İslam: Miadı Dolmayan Umut (Cilt 1–5), Osmanlı Kaynaklarında Cezayir, Halep Kenti ve Geleneksel Evleri, Yıldız Sarayı Fotoğraf Koleksiyonunda Mısır, İbrahim Peçevi ve Mohaç Savaşı Hakkındaki Tasvirleri, Aynı Telden Ayrı Dilden Gayrimüslim Besteciler, Hoton Türkleri ve MANAS – Altay Dağlarının Kaplanı başlıklı yayınlar yer alır.

Avrasya Etüdleri

Avrasya Etüdleri, 1994 yılında yayın hayatına başlayan ve üç ayda bir yayımlanan ulusal hakemli bir dergidir. Dergi, TİKA’nın sahadaki deneyimleri ile akademik bilgi birikimini döngüsel bir çerçevede bir araya getirmeyi; kalkınma iş birliği çalışmalarında uluslararası akademik etki gücünü artırmayı hedefleyen bir yayın olarak konumlanır. Dergi, 20. sayıya kadar makale kabul eden bölümsel bir dergi niteliği taşırken 21. sayıyla birlikte hakemli dergi özelliği kazanmıştır. 2010 yılında yayımlanan 38. sayıdan itibaren TÜBİTAK/ULAKBİM SBVT tarafından taranan ve dizinlenen ulusal hakemli dergi statüsüne sahiptir.

Derginin editörlük sürecinde ilk 12 sayı Ömer Kanburoğlu ve Olgun Bekar yönetiminde yayımlanmış; ardından farklı sayılarda Fatih Cebeci, Erdoğan Sanalan, Melih Tan Kodaoğlu, Mustafa Yılmaz, Oğuz Hamşioğlu, Ahmet Alıcı, Abdullah Kavaklı, Mehmet Yazgan, Fatih Bayram, M. Şakir Yılmaz, Tayfun Atmaca, Mikail Taşdemir, Mehmet Kahraman ve Birol Çetin editörlük görevini üstlenmiştir. 58. sayı ile birlikte editörlük görevi Rahman Nurdun tarafından yürütülmüştür.

Avrasya Etüdleri, öncelikle TİKA’nın çalışmalarını yürüttüğü coğrafyalarla ilgili siyaset, dış politika, toplumsal sorunlar, ekonomi, kültür, dil, din, milliyetler, çevre, medya ve askerî konularda makale, inceleme ve kitap tahlilleri yayımlar; dergide Türkçe ve İngilizce makalelere yer verilir.