Tutumlu gen hipotezi (thrifty gene hypothesis), modern insan popülasyonlarındaki obezite ve tip 2 diyabet yatkınlığını evrimsel geçmişe dayandıran biyolojik bir modeldir. İlk kez 1962 yılında Amerikalı genetikçi James V. Neel tarafından, özellikle diyabetin evrimsel temellerini açıklamak amacıyla literatüre kazandırılmıştır.^【1】  Teori, ataların maruz kaldığı kıtlık döngülerinde insülin direnci ve yağ depolama mekanizmalarının hayatta kalma avantajı sağladığını varsayar. Bu genetik miras, sürekli besin erişiminin olduğu modern çevrede metabolik bozukluk riskini artıran bir faktör olarak tanımlanır.

Tutumluluğun Sınıflandırılması ve Biyolojik Düzeyleri

Literatürde tutumluluk kavramı, biyolojik ve kültürel adaptasyonun farklı katmanlarında incelenir. Bu sınıflandırma üç ana başlık altında toplanır.

1. Tutumlu Genotip: Enerji verimliliğini yöneten ve yağ depolamayı teşvik eden spesifik DNA varyantlarıdır.
2. Tutumlu Fenotip: Gelişimsel plastisite yoluyla ortaya çıkar. Fetal dönemde veya yaşamın erken evrelerinde yetersiz beslenmeye maruz kalan organizmaların, ileriki yaşamlarında karşılaşabilecekleri kıtlık koşullarına karşı geliştirdikleri fizyolojik koruma mekanizmalarıdır.
3. Tutumlu Normlar: Bir popülasyonun gıda alımını veya fiziksel aktivite düzeyini düzenleyerek enerji dengesini korumaya yönelik geliştirdiği yerleşik kültürel ve davranışsal kalıplardır.^【2】 

Evrimsel Uyumsuzluk ve Çevresel Değişim

Hipotez, evrimsel uyumsuzluk (evolutionary mismatch) çerçevesinde ele alınır. İnsan fizyolojisi, gıda kaynaklarının düzensiz ve fiziksel aktivite zorunluluğunun yüksek olduğu paleolitik çevre koşullarına göre şekillenmiştir. Modern sanayi toplumları ise enerji yoğunluğu yüksek gıdalar ve düşük fiziksel aktivite içeren bir çevre sunar.

Genom ve çevre arasındaki bu zaman uyumsuzluğu, kardiyometabolik hastalık riskindeki varyasyonun temelini oluşturur. Geçmişte kıtlık dönemlerinde hayatta kalmayı sağlayan anabolik (yapım/depolama) süreçler, modern "obezojenik" çevrede patolojik durumlara dönüşür. Bu durum, farklı popülasyonların modern yaşam tarzına geçişte gösterdiği diyabet ve obezite oranlarındaki farklılıklarla ilişkilendirilir.^【3】 

Hipotezin Geçerliliği Üzerine Eleştiriler

Tutumlu gen hipotezinin temel varsayımları, genetik ve tarihsel veriler ışığında sorgulanmaktadır. Eleştiriler şu noktalarda yoğunlaşır:

1. Seçilim Baskısının Yetersizliği: Kıtlık dönemlerindeki ölümlerin büyük bir kısmı açlıktan ziyade salgın hastalıklar ve enfeksiyonlardan kaynaklanır. Bu durum, yağ depolama genleri üzerinde güçlü bir pozitif seçilim baskısı oluşmasını engeller.
2. Genetik Sabitlenme Beklentisi: Eğer kıtlıklar tutumlu genleri güçlü bir şekilde seçseydi, bu genlerin popülasyonun tamamına yayılarak sabitlenmesi gerekirdi. Ancak modern toplumlarda vücut kitle indeksi (VKİ) dağılımı yüksek bir varyasyon gösterir; herkes obez değildir.
3. Kıtlıkların Tarihsel Süreci: İnsanlık tarihindeki büyük kıtlıklar, genetik yapıyı kökten değiştirecek kadar uzun bir evrimsel geçmişe (pleistosen dönem) değil, daha yakın tarımsal dönemlere dayanır. 

Sürüklenen Gen Hipotezi ve Predasyon Serbestisi

Obezitenin evrimsel kökenine dair alternatif model sürüklenen gen hipotezidir (drifty gene hypothesis). Model, obeziteye yatkınlığın aktif bir seçilim sürecinin değil, pasif bir genetik sürüklenmenin (genetic drift) ürünü olduğunu savunur.

Bu süreç, predasyon serbestisi (predation release) teorisi ile temellendirilir. Yaklaşık 2 milyon yıl önce, ateşin kullanımı, sosyal örgütlenme ve silah yapımı gibi gelişmeler, insanların yırtıcı hayvanlar tarafından avlanma riskini minimize etmiştir. Yırtıcılardan kaçmak için gerekli olan hareket kabiliyeti ve düşük vücut ağırlığı üzerindeki seçilim baskısı ortadan kalkmıştır.

Vücut ağırlığının üst sınırını kontrol eden genlerde meydana gelen mutasyonlar, hayatta kalma dezavantajı yaratmadığı için elenmemiştir. Yaklaşık 2 milyon yıllık süreçte, bu mutasyonlar gen havuzunda rastgele birikmiştir. Günümüzdeki obezite yaygınlığı ve bireyler arası kilo farklılıkları, doğal seçilimin bir ürünü olarak değil, üst sınır baskısının kalkmasıyla oluşan genetik varyasyonla açıklanır.^【4】  

Uyarı: Bu maddede yer alan içerik, yalnızca genel ansiklopedik bilgi amacı taşımaktadır. Buradaki bilgiler tanı koyma, tedavi etme ya da tıbbi yönlendirme amacıyla kullanılmamalıdır. Sağlıkla ilgili konularda karar vermeden önce mutlaka bir hekime veya uzman sağlık personeline danışmanız gerekmektedir. Bu bilgilerin tanı veya tedavi amacıyla kullanılması sonucunda doğabilecek durumlardan madde yazarı ve KÜRE Ansiklopedi herhangi bir sorumluluk kabul etmez.