Wayang Kulit

Wayang Kulit, Endonezya takımadalarında, özellikle Cava, Bali, Sunda, Lombok ve Malezya kültür havzasında icra edilen, manda derisinden mamul stilize edilmiş yassı kuklaların, bir ışık kaynağı ve yarı saydam bir perde aracılığıyla canlandırılmasına dayalı geleneksel gölge tiyatrosudur. Etimolojik olarak "gölge" anlamına gelen "bayang" kelimesinden türediği belirtilen bu sanat formu, yalnızca görsel bir gösteri değil, aynı zamanda felsefi, mistik ve toplumsal boyutları olan karmaşık bir ritüeldir.^【1】  2003 yılında UNESCO tarafından İnsanlığın Sözlü ve Somut Olmayan Kültürel Mirasının Başyapıtı olarak tescillenmiştir.^【2】 

Tarihsel Köken ve Gelişim Süreci

Wayang Kulit, Endonezya ve Cava kültürünün bilinen en eski ve en köklü sanat formlarından biri olup tarihsel izleri M.S. 800'lü yıllara ve 10. yüzyıl öncesine kadar uzanmaktadır.^【3】  Sanatın kökenine dair akademik tartışmalar, yerel (Cava/Endonezya) ve dış (Hindistan veya Çin) kaynaklı teoriler etrafında şekillenmiştir.

Sanatın erken dönemdeki duygusal etkisine dair en önemli kayıtlardan biri, Doğu Cava Kralı Airlangga (1035–1049) dönemine aittir. Bir saray şairi, izleyicilerin kuklaların sadece oyulmuş ve hareket ettirilen deri parçaları olduğunu bildikleri halde, performans sırasında derin bir hüzünle ağladıklarını betimlemiştir. M.S. 800 ile 1500 yılları arasındaki Hindu-Budist dönemde, efsanevi Prens Aji Saka'nın Hint kültürünü adaya getirmesiyle ilişkilendirilen süreçte, repertuvar büyük ölçüde Hint destanları Ramayana ve Mahabharata'ya dayandırılmıştır. Ancak bu destanlar, yerel siyasi ve kültürel değerlere göre yeniden şekillendirilmiştir.^【4】 

1500'lerde İslamiyet'in Cava'da yayılması, Wayang Kulit'in hem estetiğinde hem de anlatısında belirleyici bir dönüşüm yaratmıştır. Son Hindu-Budist krallık Majapahit'in 1520 civarında düşmesiyle bazı topluluklar Bali'ye kaçarak eski stili burada sürdürmüş; Cava'da kalan sanat ise İslam inancına uyarlanmıştır. İslami tasvir yasağına uyum sağlamak amacıyla, Cava'nın dokuz azizi tarafından kuklaların anatomisi değiştirilmiştir. Efsaneye göre Sunan Kalijaga, kuklaların kollarını ve burunlarını abartılı şekilde uzatarak onları gerçekçi insan formundan uzaklaştırmış ve stilize etmiştir. Ayrıca hikayelerde İslam ahlakına uygun düzenlemeler yapılmış; örneğin Mahabharata'da çok eşli olan Prenses Drupadi tek eşli hale getirilmiş, Hindu rahiplerini temsil eden Durna karakteri ise itibarsızlaştırılmıştır.^【5】 

Performansın Yapısı ve Unsurları

Bir Wayang Kulit performansı, teknik donanım, müzik ve anlatının iç içe geçtiği bütünleşik bir yapı sergiler. Gösterinin odak noktasında "Dalang" adı verilen kukla ustası yer alır. Dalang, sadece kuklaları hareket ettiren bir sanatçı değil, aynı zamanda hikayenin anlatıcısı, orkestra şefi, filozof ve manevi bir rehberdir. Perde arkasında oturarak tüm karakterleri farklı ses tonlarıyla seslendirir, ayak parmaklarıyla tokmakları kullanarak müzisyenlere ritmik komutlar verir ve doğaçlama yeteneğiyle hikayeyi şekillendirir.

Sahne düzeni sembolik anlamlarla yüklüdür. "Kelir" adı verilen beyaz kumaş perde evreni, perdenin altına yerleştirilen muz ağacı kütüğü dünyayı, "blencong" adı verilen (geleneksel olarak hindistan cevizi yağıyla yanan) ışık kaynağı ise güneşi veya ebedi yaşam ışığını temsil eder. Kuklalar, ışık ile perde arasında hareket ettirilerek gölgelerin canlanması sağlanır. Performansa, ağırlıklı olarak bronz vurmalı çalgılardan oluşan Gamelan orkestrası eşlik eder. Cava'da Slendro ve Pelog adı verilen iki farklı akort sistemine sahip geniş orkestralar kullanılırken, Bali'de "gender wayang" adı verilen daha küçük, dörtlü çalgı grupları tercih edilir. Müzik, sahnenin atmosferini belirler, karakterlerin duygusal durumunu yansıtır ve aksiyonu destekler.

Dramatik Zamanlama: Pathet Sistemi

Geleneksel bir Cava Wayang performansı akşam saatlerinde başlar ve şafak sökene kadar kesintisiz devam eder. Bu dokuz saatlik süreç, insan ömrünün veya manevi tekamülün aşamalarına denk düşen "Pathet" adı verilen üç ana müzikal ve dramatik evreye ayrılır. İlk evre olan "Pathet Nem" (21.00-24.00), gençliği ve oluşumu simgeler; bu bölümde karakterler tanıtılır, krallıklar kurulur ve çatışmanın tohumları atılır.

Gece yarısından sonra başlayan "Pathet Sanga" (24.00-03.00), yetişkinliği ve manevi arayışı temsil eder. Kahraman saraydan ayrılır, ormana girer, meditasyon yapar ve içsel veya dışsal iblislerle yüzleşir. "Çiçek Savaşı" (Perang Kembang) olarak bilinen, kahramanın kaba gücü değil nefsi temsil eden devleri yendiği sahneler genellikle bu bölümde yer alır. Son evre olan "Pathet Manyura" (03.00-06.00) ise olgunluğu ve bilgeliği ifade eder. Düğümün çözüldüğü, büyük savaşların (Bratayudha) gerçekleştiği ve iyiliğin kötülüğe galip geldiği final bölümüdür. Gün doğarken Gunungan figürünün perdenin ortasına dikilmesiyle döngü tamamlanır.

Kukla Yapımı ve Estetik Özellikler

Wayang kuklaları, manda derisinin karmaşık bir işlemden geçirilmesiyle üretilir. Deri kurutulur, kazınır ve ardından "tatah" adı verilen özel keski setleriyle üzerine dantel benzeri detaylı delikler açılır. Bu delikler, ışığın kuklanın içinden geçmesini sağlayarak gölgeye derinlik ve doku katar. Kuklalar daha sonra geleneksel renk kodlarına göre boyanır ve genellikle altın varakla süslenir. Hareketli kollar, manda boynuzundan yapılan çubuklarla kontrol edilir.

Kukla tasarımları, karakterlerin ahlaki ve fiziksel özelliklerini yansıtacak şekilde kodlanmıştır. "Alus" olarak sınıflandırılan soylu karakterler (örneğin Arjuna veya Rama), ince vücut hatlarına, badem gözlere, zarif bir duruşa ve yere bakan bir baş yapısına sahiptir; sesleri genellikle kısık ve melodiktir. "Gagah" grubundaki güçlü savaşçılar (örneğin Bima), dik duruşlu, iri gözlü, kaslı ve gür seslidir. "Denawa" yani devler ve kötü ruhlar ise kaba yüz hatları, çıkık dişler, patlak gözler ve büyük burunlarla tasvir edilir. Yüz renkleri de karakterin mizacını ele verir; siyah ve mavi manevi olgunluğu ve sakinliği, kırmızı öfke ve hırsı, beyaz saflığı, altın rengi ise asaleti simgeler.

Sembolizm ve Felsefe: Gunungan ve Punakawan

Performansın yüklü görsel öğelerinden biri, dağ veya ağaç formundaki "Gunungan" (veya Kayon) figürüdür. Gösterinin başında ve sonunda perdenin merkezine dikilen, sahneler arasında ise mekan veya zaman geçişini belirten bu figür, "Hayat Ağacı"nı ve evrenin üç katmanını (Tribuwana: Üst, Orta, Alt Dünya) simgeler.

Tasarımında genellikle bir kapı (cennet kapısı), ağaç, çeşitli hayvanlar (kaplan, öküz), kuşlar ve yılanlar bulunur. Gunungan üzerindeki motifler, doğanın dört elementini temsil ederken, Cava mistisizminde insanın manevi yolculuğunun haritası olarak görülür. Cirebon stili Gunungan desenleri üzerinde yapılan analizler, tasarımın estetik dengesinde Altın Oran (1.618) prensibine yakın matematiksel değerlerin kullanıldığını göstermektedir.^【6】 

Felsefi derinliğin bir diğer taşıyıcısı "Punakawan" adı verilen palyaço hizmetkarlardır. Cava geleneğinde Semar, Gareng, Petruk ve Bagong; Bali geleneğinde ise Twalen gibi karakterler, hikayenin akışını keserek güncel olayları yorumlar ve soylu dili halkın anlayacağı dile tercüme ederler. Özellikle Semar figürü, hem tanrısal bir kökene sahip olması hem de fiziksel olarak grotesk ve cinsiyetsiz (androjen) yapısıyla "zıtlıkların birliğini" temsil eder.